MBh, 12, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मै स विधिवत् कृत्स्नं ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम् । (२।१)
tasmai sa vidhivat kṛtsnaṃ brahmāstraṃ sanivartanam |
विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणो ऽऽश्रमे भृगोः । (३।१)
viditāstrastataḥ karṇo ramamāṇo ''śrame bhṛgoḥ |
ततः कदाचिद् रामस्तु चरन्न् आश्रमम् अन्तिकात् । (४।१)
tataḥ kadācid rāmastu carann āśramam antikāt |
सुष्वाप जामदग्न्यो वै विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः । (५।१)
suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhṛdaḥ |
कर्णस्योत्सङ्ग आधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः ॥ (५।२)
karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ ||
दारुणो दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशम् आगमत् ॥ (६।२)
dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśam āgamat ||
न चैनम् अशकत् क्षेप्तुं हन्तुं वापि गुरोर् भयात् ॥ (७।२)
na cainam aśakat kṣeptuṃ hantuṃ vāpi guror bhayāt ||
कर्णस्तु वेदनां धैर्याद् असह्यां विनिगृह्य ताम् । (९।१)
karṇastu vedanāṃ dhairyād asahyāṃ vinigṛhya tām |
अकम्पन्न् अव्यथंश्चैव धारयामास भार्गवम् ॥ (९।२)
akampann avyathaṃścaiva dhārayāmāsa bhārgavam ||
यदा तु रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टो भृगूद्वहः । (१०।१)
yadā tu rudhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ |
तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश्चेदम् अब्रवीत् ॥ (१०।२)
tadābudhyata tejasvī saṃtaptaścedam abravīt ||
अहो ऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किम् इदं क्रियते त्वया । (११।१)
aho 'smyaśucitāṃ prāptaḥ kim idaṃ kriyate tvayā |
कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यम् इदं मम ॥ (११।२)
kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyam idaṃ mama ||
अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिर् इव संवृतम् । (१३।१)
aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhir iva saṃvṛtam |
रोमभिः संनिरुद्धाङ्गम् अलर्कं नाम नामतः ॥ (१३।२)
romabhiḥ saṃniruddhāṅgam alarkaṃ nāma nāmataḥ ||
स दृष्टमात्रो रामेण कृमिः प्राणान् अवासृजत् । (१४।१)
sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇān avāsṛjat |
तस्मिन्न् एवासृक्संक्लिन्ने तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१४।२)
tasminn evāsṛksaṃklinne tad adbhutam ivābhavat ||
ततो ऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान् । (१५।१)
tato 'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān |
राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः ॥ (१५।२)
rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ ||
स रामं प्राञ्जलिर् भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः । (१६।१)
sa rāmaṃ prāñjalir bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ |
स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम् ॥ (१६।२)
svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam ||
भद्रं च ते ऽस्तु नन्दिश्च प्रियं मे भवता कृतम् ॥ (१७।२)
bhadraṃ ca te 'stu nandiśca priyaṃ me bhavatā kṛtam ||
तम् उवाच महाबाहुर् जामदग्न्यः प्रतापवान् । (१८।१)
tam uvāca mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān |
कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत् ॥ (१८।२)
kastvaṃ kasmācca narakaṃ pratipanno bravīhi tat ||
सो ऽब्रवीद् अहम् आसं प्राग् गृत्सो नाम महासुरः । (१९।१)
so 'bravīd aham āsaṃ prāg gṛtso nāma mahāsuraḥ |
सो ऽहं भृगोः सुदयितां भार्याम् अपहरं बलात् । (२०।१)
so 'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryām apaharaṃ balāt |
अब्रवीत् तु स मां क्रोधात् तव पूर्वपितामहः । (२१।१)
abravīt tu sa māṃ krodhāt tava pūrvapitāmahaḥ |
मूत्रश्लेष्माशनः पाप निरयं प्रतिपत्स्यसे ॥ (२१।२)
mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṃ pratipatsyase ||
शापस्यान्तो भवेद् ब्रह्मन्न् इत्येवं तम् अथाब्रुवम् । (२२।१)
śāpasyānto bhaved brahmann ityevaṃ tam athābruvam |
भविता भार्गवे राम इति माम् अब्रवीद् भृगुः ॥ (२२।२)
bhavitā bhārgave rāma iti mām abravīd bhṛguḥ ||
सो ऽहम् एतां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलं तथा । (२३।१)
so 'ham etāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalaṃ tathā |
एवम् उक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः । (२४।१)
evam uktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ |
रामः कर्णं तु सक्रोधम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)
rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodham idaṃ vacanam abravīt ||
अतिदुःखम् इदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत् । (२५।१)
atiduḥkham idaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet |
क्षत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यम् उच्यताम् ॥ (२५।२)
kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyam ucyatām ||
ब्रह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव ॥ (२६।२)
brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava ||
राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि । (२७।१)
rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi |
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्न् अस्त्रलुब्धस्य भार्गव ॥ (२७।२)
prasādaṃ kuru me brahmann astralubdhasya bhārgava ||
पिता गुरुर् न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः । (२८।१)
pitā gurur na saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ |
अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके ॥ (२८।२)
ato bhārgava ityuktaṃ mayā gotraṃ tavāntike ||
तम् उवाच भृगुश्रेष्ठः सरोषः प्रहसन्न् इव । (२९।१)
tam uvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasann iva |
भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम् ॥ (२९।२)
bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim ||
यस्मान्मिथ्योपचरितो ऽस्त्रलोभाद् इह त्वया । (३०।१)
yasmānmithyopacarito 'stralobhād iha tvayā |
तस्माद् एतद्धि ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति ॥ (३०।२)
tasmād etaddhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati ||
अब्राह्मणे न हि ब्रह्म ध्रुवं तिष्ठेत् कदाचन ॥ (३१।२)
abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhet kadācana ||
गच्छेदानीं न ते स्थानम् अनृतस्येह विद्यते । (३२।१)
gacchedānīṃ na te sthānam anṛtasyeha vidyate |
न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि ॥ (३२।२)
na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi ||
दुर्योधनम् उपागम्य कृतास्त्रो ऽस्मीति चाब्रवीत् ॥ (३३।२)
duryodhanam upāgamya kṛtāstro 'smīti cābravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.