MBh, 5, 91
Select a line for its word-by-word analysis.
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद् विचक्षणः । (१।२)
yathā brūyānmahāprājño yathā brūyād vicakṣaṇaḥ |
यथा वाच्यस्त्वद्विधेन सुहृदा मद्विधः सुहृत् ॥ (१।३)
yathā vācyastvadvidhena suhṛdā madvidhaḥ suhṛt ||
धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते । (२।१)
dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tvayyupapadyate |
तथा वचनम् उक्तो ऽस्मि त्वयैतत् पितृमातृवत् ॥ (२।२)
tathā vacanam ukto 'smi tvayaitat pitṛmātṛvat ||
सत्यं प्राप्तं च युक्तं चाप्येवम् एव यथात्थ माम् । (३।१)
satyaṃ prāptaṃ ca yuktaṃ cāpyevam eva yathāttha mām |
दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम् । (४।१)
daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṃ ca vairitām |
सर्वम् एतद् अहं जानन् क्षत्तः प्राप्तो ऽद्य कौरवान् ॥ (४।२)
sarvam etad ahaṃ jānan kṣattaḥ prāpto 'dya kauravān ||
पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । (५।१)
paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām |
यो मोचयेन्मृत्युपाशात् प्राप्नुयाद् धर्मम् उत्तमम् ॥ (५।२)
yo mocayenmṛtyupāśāt prāpnuyād dharmam uttamam ||
धर्मकार्यं यतञ् शक्त्या न चेच्छक्नोति मानवः । (६।१)
dharmakāryaṃ yatañ śaktyā na cecchaknoti mānavaḥ |
प्राप्तो भवति तत् पुण्यम् अत्र मे नास्ति संशयः ॥ (६।२)
prāpto bhavati tat puṇyam atra me nāsti saṃśayaḥ ||
न प्राप्नोति फलं तस्य एवं धर्मविदो विदुः ॥ (७।२)
na prāpnoti phalaṃ tasya evaṃ dharmavido viduḥ ||
सो ऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुम् अमायया । (८।१)
so 'haṃ yatiṣye praśamaṃ kṣattaḥ kartum amāyayā |
कुरूणां सृञ्जयानां च संग्रामे विनशिष्यताम् ॥ (८।२)
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṃgrāme vinaśiṣyatām ||
व्यसनैः क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । (१०।१)
vyasanaiḥ kliśyamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate |
अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर् बुधाः ॥ (१०।२)
anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidur budhāḥ ||
आ केशग्रहणान्मित्रम् अकार्यात् संनिवर्तयन् । (११।१)
ā keśagrahaṇānmitram akāryāt saṃnivartayan |
अवाच्यः कस्यचिद् भवति कृतयत्नो यथाबलम् ॥ (११।२)
avācyaḥ kasyacid bhavati kṛtayatno yathābalam ||
तत् समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । (१२।१)
tat samarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति ॥ (१२।२)
dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṃ vidurārhati ||
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । (१३।१)
hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca |
पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्ये ऽहम् अमायया ॥ (१३।२)
pṛthivyāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye 'ham amāyayā ||
हिते प्रयतमानं मां शङ्केद् दुर्योधनो यदि । (१४।१)
hite prayatamānaṃ māṃ śaṅked duryodhano yadi |
हृदयस्य च मे प्रीतिर् आनृण्यं च भविष्यति ॥ (१४।२)
hṛdayasya ca me prītir ānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati ||
ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । (१५।१)
jñātīnāṃ hi mitho bhede yanmitraṃ nābhipadyate |
सर्वयत्नेन मध्यस्थं न तन्मित्रं विदुर् बुधाः ॥ (१५।२)
sarvayatnena madhyasthaṃ na tanmitraṃ vidur budhāḥ ||
न मां ब्रूयुर् अधर्मज्ञा मूढा असुहृदस्तथा । (१६।१)
na māṃ brūyur adharmajñā mūḍhā asuhṛdastathā |
शक्तो नावारयत् कृष्णः संरब्धान् कुरुपाण्डवान् ॥ (१६।२)
śakto nāvārayat kṛṣṇaḥ saṃrabdhān kurupāṇḍavān ||
तत्र यत्नम् अहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम् ॥ (१७।२)
tatra yatnam ahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣvavācyatām ||
मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यम् अनामयम् । (१८।१)
mama dharmārthayuktaṃ hi śrutvā vākyam anāmayam |
न चेद् आदास्यते बालो दिष्टस्य वशम् एष्यति ॥ (१८।२)
na ced ādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati ||
अहापयन् पाण्डवार्थं यथावच्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम् । (१९।१)
ahāpayan pāṇḍavārthaṃ yathāvacchamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyam |
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महार्थं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥ (१९।२)
puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahārthaṃ mucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt ||
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामाम् अर्थवतीम् अहिंस्राम् । (२०।१)
api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām |
अवेक्षेरन् धार्तराष्ट्राः समर्थां मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥ (२०।२)
avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samarthāṃ māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ ||
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । (२१।१)
na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ |
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ (२१।२)
kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ ||
इत्येवम् उक्त्वा वचनं वृष्णीनाम् ऋषभस्तदा । (२२।२)
ityevam uktvā vacanaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabhastadā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.