MBh, 6, 76
Select a line for its word-by-word analysis.
संनद्धाः समदृश्यन्त भूयो युद्धचिकीर्षया ॥ (२।२)
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā ||
विस्रवच्छोणिताक्ताङ्गः पप्रच्छेदं पितामहम् ॥ (३।२)
visravacchoṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham ||
सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि व्यूढानि सम्यग् बहुलध्वजानि । (४।१)
sainyāni raudrāṇi bhayānakāni vyūḍhāni samyag bahuladhvajāni |
विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरास् ते पाण्डवानां त्वरिता रथौघाः ॥ (४।२)
vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās te pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ ||
संमोह्य सर्वान् युधि कीर्तिमन्तो व्यूहं च तं मकरं वज्रकल्पम् । (५।१)
saṃmohya sarvān yudhi kīrtimanto vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam |
प्रविश्य भीमेन निबर्हितो ऽस्मि घोरैः शरैर् मृत्युदण्डप्रकाशैः ॥ (५।२)
praviśya bhīmena nibarhito 'smi ghoraiḥ śarair mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ ||
क्रुद्धं तम् उद्वीक्ष्य भयेन राजन् संमूर्छितो नालभं शान्तिम् अद्य । (६।१)
kruddhaṃ tam udvīkṣya bhayena rājan saṃmūrchito nālabhaṃ śāntim adya |
इच्छे प्रसादात् तव सत्यसंध प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांश्च हन्तुम् ॥ (६।२)
icche prasādāt tava satyasaṃdha prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃśca hantum ||
तेनैवम् उक्तः प्रहसन्महात्मा दुर्योधनं जातमन्युं विदित्वा । (७।१)
tenaivam uktaḥ prahasanmahātmā duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā |
तं प्रत्युवाचाविमना मनस्वी गङ्गासुतः शस्त्रभृतां वरिष्ठः ॥ (७।२)
taṃ pratyuvācāvimanā manasvī gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ ||
परेण यत्नेन विगाह्य सेनां सर्वात्मनाहं तव राजपुत्र । (८।१)
pareṇa yatnena vigāhya senāṃ sarvātmanāhaṃ tava rājaputra |
इच्छामि दातुं विजयं सुखं च न चात्मानं छादये ऽहं त्वदर्थे ॥ (८।२)
icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tvadarthe ||
एते तु रौद्रा बहवो महारथा यशस्विनः शूरतमाः कृतास्त्राः । (९।१)
ete tu raudrā bahavo mahārathā yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ |
ये पाण्डवानां समरे सहाया जितक्लमाः क्रोधविषं वमन्ति ॥ (९।२)
ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti ||
ते नेह शक्याः सहसा विजेतुं वीर्योन्नद्धाः कृतवैरास्त्वया च । (१०।१)
te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ vīryonnaddhāḥ kṛtavairāstvayā ca |
अहं ह्येतान् प्रतियोत्स्यामि राजन् सर्वात्मना जीवितं त्यज्य वीर ॥ (१०।२)
ahaṃ hyetān pratiyotsyāmi rājan sarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra ||
रणे तवार्थाय महानुभाव न जीवितं रक्ष्यतमं ममाद्य । (११।१)
raṇe tavārthāya mahānubhāva na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya |
सर्वांस्तवार्थाय सदेवदैत्यांल् लोकान् दहेयं किमु शत्रूंस्तवेह ॥ (११।२)
sarvāṃstavārthāya sadevadaityāṃl lokān daheyaṃ kimu śatrūṃstaveha ||
तत् पाण्डवान् योधयिष्यामि राजन् प्रियं च ते सर्वम् अहं करिष्ये । (१२।१)
tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan priyaṃ ca te sarvam ahaṃ kariṣye |
श्रुत्वैव चैतत् परमप्रतीतो दुर्योधनः प्रीतमना बभूव ॥ (१२।२)
śrutvaiva caitat paramapratīto duryodhanaḥ prītamanā babhūva ||
सर्वाणि सैन्यानि ततः प्रहृष्टो निर्गच्छतेत्याह नृपांश्च सर्वान् । (१३।१)
sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo nirgacchatetyāha nṛpāṃśca sarvān |
तदाज्ञया तानि विनिर्ययुर् द्रुतं रथाश्वपादातगजायुतानि ॥ (१३।२)
tadājñayā tāni viniryayur drutaṃ rathāśvapādātagajāyutāni ||
प्रहर्षयुक्तानि तु तानि राजन् महान्ति नानाविधशस्त्रवन्ति । (१४।१)
praharṣayuktāni tu tāni rājan mahānti nānāvidhaśastravanti |
स्थितानि नागाश्वपदातिमन्ति विरेजुर् आजौ तव राजन् बलानि ॥ (१४।२)
sthitāni nāgāśvapadātimanti virejur ājau tava rājan balāni ||
वृन्दैः स्थिताश्चापि सुसम्प्रयुक्ताश् चकाशिरे दन्तिगणाः समन्तात् । (१५।१)
vṛndaiḥ sthitāścāpi susamprayuktāś cakāśire dantigaṇāḥ samantāt |
शस्त्रास्त्रविद्भिर् नरदेव योधैर् अधिष्ठिताः सैन्यगणास्त्वदीयाः ॥ (१५।२)
śastrāstravidbhir naradeva yodhair adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇāstvadīyāḥ ||
रथैश्च पादातगजाश्वसंघैः प्रयाद्भिर् आजौ विधिवत् प्रणुन्नैः । (१६।१)
rathaiśca pādātagajāśvasaṃghaiḥ prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ |
समुद्धतं वै तरुणार्कवर्णं रजो बभौ छादयत् सूर्यरश्मीन् ॥ (१६।२)
samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ rajo babhau chādayat sūryaraśmīn ||
रेजुः पताका रथदन्तिसंस्था वातेरिता भ्राम्यमाणाः समन्तात् । (१७।१)
rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt |
नानारङ्गाः समरे तत्र राजन् मेघैर् युक्ता विद्युतः खे यथैव ॥ (१७।२)
nānāraṅgāḥ samare tatra rājan meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva ||
धनूंषि विस्फारयतां नृपाणां बभूव शब्दस्तुमुलो ऽतिघोरः । (१८।१)
dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ babhūva śabdastumulo 'tighoraḥ |
विमथ्यतो देवमहासुरौघैर् यथार्णवस्यादियुगे तदानीम् ॥ (१८।२)
vimathyato devamahāsuraughair yathārṇavasyādiyuge tadānīm ||
तद् उग्रनादं बहुरूपवर्णं तवात्मजानां समुदीर्णम् एवम् । (१९।१)
tad ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ tavātmajānāṃ samudīrṇam evam |
बभूव सैन्यं रिपुसैन्यहन्तृ युगान्तमेघौघनिभं तदानीम् ॥ (१९।२)
babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.