वैशम्पायन उवाच । (१।१)

स ददर्श हतान् भ्रातॄंल्लोकपालान् इव च्युतान् । (१।२)

युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान् ॥ (१।३)

विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतम् अर्जुनम् । (२।१)

भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान् गतायुषः ॥ (२।२)

स दीर्घम् उष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः । (३।१)

बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ (३।२)

नैषां शस्त्रप्रहारो ऽस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् । (४।१)

भूतं महद् इदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः । (४।२)

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ॥ (४।३)

स्यात् तु दुर्योधनेनेदम् उपांशुविहितं कृतम् । (५।१)

गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ (५।२)

यस्य कार्यम् अकार्यं वा समम् एव भवत्युत । (६।१)

कस् तस्य विश्वसेद् वीरो दुर्मतेर् अकृतात्मनः ॥ (६।२)

अथ वा पुरुषैर् गूढैः प्रयोगो ऽयं दुरात्मनः । (७।१)

भवेदिति महाबाहुर् बहुधा समचिन्तयत् ॥ (७।२)

तस्यासीन्न विषेणेदम् उदकं दूषितं यथा । (८।१)

मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणाम् इत्यचिन्तयत् ॥ (८।२)

एकैकशश्चौघबलान् इमान् पुरुषसत्तमान् । (९।१)

को ऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमाद् ऋते ॥ (९।२)

एतेनाध्यवसायेन तत् तोयम् अवगाढवान् । (१०।१)

गाहमानश्च तत् तोयम् अन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥ (१०।२)

यक्ष उवाच । (११।१)

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः । (११।२)

त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र न चेत् प्रश्नान् पृच्छतो व्याकरोषि ॥ (११।३)

मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः । (१२।१)

प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ (१२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१३।१)

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् । (१३।२)

पृच्छामि को भवान् देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ (१३।३)

हिमवान् पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च । (१४।१)

चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ (१४।२)

अतीव ते महत् कर्म कृतं बलवतां वर । (१५।१)

यन्न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ॥ (१५।२)

विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन् महाद्भुतम् ॥ (१६।१)

न ते जानामि यत् कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् । (१७।१)

कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ (१७।२)

येनास्म्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः । (१८।१)

पृच्छामि भगवंस्तस्मात् को भवान् इह तिष्ठति ॥ (१८।२)

यक्ष उवाच । (१९।१)

यक्षो ऽहम् अस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः । (१९।२)

मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः ॥ (१९।३)

वैशम्पायन उवाच । (२०।१)

ततस् ताम् अशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् । (२०।२)

यक्षस्य ब्रुवतो राजन्न् उपक्रम्य तदा स्थितः ॥ (२०।३)

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् । (२१।१)

ज्वलनार्कप्रतीकाशम् अधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ (२१।२)

सेतुम् आश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः । (२२।१)

मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम् ॥ (२२।२)

यक्ष उवाच । (२३।१)

इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत् । (२३।२)

बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै सूदिता मया ॥ (२३।३)

न पेयम् उदकं राजन् प्राणान् इह परीप्सता । (२४।१)

पार्थ मा साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः । (२४।२)

प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ (२४।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२५।१)

नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् । (२५।२)

कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ॥ (२५।३)

यदात्मना स्वम् आत्मानं प्रशंसेत् पुरुषः प्रभो । (२६।१)

यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ (२६।२)

यक्ष उवाच । (२७।१)

किं स्विद् आदित्यम् उन्नयति के च तस्याभितश् चराः । (२७।२)

कश्चैनम् अस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ (२७।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२८।१)

ब्रह्मादित्यम् उन्नयति देवास् तस्याभितश् चराः । (२८।२)

धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ (२८।३)

यक्ष उवाच । (२९।१)

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद् विन्दते महत् । (२९।२)

केन द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान् ॥ (२९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३०।१)

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् । (३०।२)

धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया ॥ (३०।३)

यक्ष उवाच । (३१।१)

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सताम् इव । (३१।२)

कश्चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ (३१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३२।१)

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम् इव । (३२।२)

मरणं मानुषो भावः परिवादो ऽसताम् इव ॥ (३२।३)

यक्ष उवाच । (३३।१)

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सताम् इव । (३३।२)

कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ (३३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३४।१)

इष्वस्त्रम् एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम् इव । (३४।२)

भयं वै मानुषो भावः परित्यागो ऽसताम् इव ॥ (३४।३)

यक्ष उवाच । (३५।१)

किम् एकं यज्ञियं साम किम् एकं यज्ञियं यजुः । (३५।२)

का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ (३५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३६।१)

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः । (३६।२)

वाग् एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ (३६।३)

यक्ष उवाच । (३७।१)

किं स्विद् आपततां श्रेष्ठं किं स्विन् निपततां वरम् । (३७।२)

किं स्वित् प्रतिष्ठमानानां किं स्वित् प्रवदतां वरम् ॥ (३७।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३८।१)

वर्षम् आपततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् । (३८।२)

गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥ (३८।३)

यक्ष उवाच । (३९।१)

इन्द्रियार्थान् अनुभवन् बुद्धिमांल्लोकपूजितः । (३९।२)

संमतः सर्वभूतानाम् उच्छ्वसन् को न जीवति ॥ (३९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४०।१)

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश्च यः । (४०।२)

न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥ (४०।३)

यक्ष उवाच । (४१।१)

किं स्विद् गुरुतरं भूमेः किं स्विद् उच्चतरं च खात् । (४१।२)

किं स्विच्छीघ्रतरं वायोः किं स्विद् बहुतरं नृणाम् ॥ (४१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४२।१)

माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश्च खात् । (४२।२)

मनः शीघ्रतरं वायोश् चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥ (४२।३)

यक्ष उवाच । (४३।१)

किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति । (४३।२)

कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥ (४३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४४।१)

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । (४४।२)

अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ (४४।३)

यक्ष उवाच । (४५।१)

किं स्वित् प्रवसतो मित्रं किं स्विन्मित्रं गृहे सतः । (४५।२)

आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ (४५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४६।१)

सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । (४६।२)

आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ (४६।३)

यक्ष उवाच । (४७।१)

किं स्विद् एको विचरति जातः को जायते पुनः । (४७।२)

किं स्विद्धिमस्य भैषज्यं किं स्विद् आवपनं महत् ॥ (४७।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४८।१)

सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः । (४८।२)

अग्निर् हिमस्य भैषज्यं भूमिर् आवपनं महत् ॥ (४८।३)

यक्ष उवाच । (४९।१)

किं स्विद् एकपदं धर्म्यं किं स्विद् एकपदं यशः । (४९।२)

किं स्विद् एकपदं स्वर्ग्यं किं स्विद् एकपदं सुखम् ॥ (४९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५०।१)

दाक्ष्यम् एकपदं धर्म्यं दानम् एकपदं यशः । (५०।२)

सत्यम् एकपदं स्वर्ग्यं शीलम् एकपदं सुखम् ॥ (५०।३)

यक्ष उवाच । (५१।१)

किं स्विद् आत्मा मनुष्यस्य किं स्विद् दैवकृतः सखा । (५१।२)

उपजीवनं किं स्विद् अस्य किं स्विद् अस्य परायणम् ॥ (५१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५२।१)

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा । (५२।२)

उपजीवनं च पर्जन्यो दानम् अस्य परायणम् ॥ (५२।३)

यक्ष उवाच । (५३।१)

धन्यानाम् उत्तमं किं स्विद् धनानां किं स्विद् उत्तमम् । (५३।२)

लाभानाम् उत्तमं किं स्वित् किं सुखानां तथोत्तमम् ॥ (५३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५४।१)

धन्यानाम् उत्तमं दाक्ष्यं धनानाम् उत्तमं श्रुतम् । (५४।२)

लाभानां श्रेष्ठम् आरोग्यं सुखानां तुष्टिर् उत्तमा ॥ (५४।३)

यक्ष उवाच । (५५।१)

कश् च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः । (५५।२)

किं नियम्य न शोचन्ति कैश्च संधिर् न जीर्यते ॥ (५५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५६।१)

आनृशंस्यं परो धर्मस् त्रयीधर्मः सदाफलः । (५६।२)

मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः संधिर् न जीर्यते ॥ (५६।३)

यक्ष उवाच । (५७।१)

किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति । (५७।२)

किं नु हित्वार्थवान् भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत् ॥ (५७।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५८।१)

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । (५८।२)

कामं हित्वार्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ (५८।३)

यक्ष उवाच । (५९।१)

मृतः कथं स्यात् पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् । (५९।२)

श्राद्धं मृतं कथं च स्यात् कथं यज्ञो मृतो भवेत् ॥ (५९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (६०।१)

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रम् अराजकम् । (६०।२)

मृतम् अश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस् त्वदक्षिणः ॥ (६०।३)

यक्ष उवाच । (६१।१)

का दिक् किम् उदकं प्रोक्तं किम् अन्नं पार्थ किं विषम् । (६१।२)

श्राद्धस्य कालम् आख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ (६१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (६२।१)

सन्तो दिग् जलम् आकाशं गौर् अन्नं प्रार्थना विषम् । (६२।२)

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ (६२।३)

यक्ष उवाच । (६३।१)

व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । (६३।२)

पुरुषं त्विदानीम् आख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥ (६३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (६४।१)

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः । (६४।२)

यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥ (६४।३)

तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । (६५।१)

अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥ (६५।२)

यक्ष उवाच । (६६।१)

व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश्च सर्वधनी नरः । (६६।२)

तस्मात् तवैको भ्रातॄणां यम् इच्छसि स जीवतु ॥ (६६।३)

युधिष्ठिर उवाच । (६७।१)

श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः । (६७।२)

व्यूढोरस्को महाबाहुर् नकुलो यक्ष जीवतु ॥ (६७।३)

यक्ष उवाच । (६८।१)

प्रियस् ते भीमसेनो ऽयम् अर्जुनो वः परायणम् । (६८।२)

स कस्मान् नकुलं राजन् सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ (६८।३)

यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् । (६९।१)

तुल्यं तं भीमम् उत्सृज्य नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ (६९।२)

तथैनं मनुजाः प्राहुर् भीमसेनं प्रियं तव । (७०।१)

अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ (७०।२)

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः । (७१।१)

अर्जुनं तम् अपाहाय नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ (७१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (७२।१)

आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् । (७२।२)

आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ (७२।३)

धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः । (७३।१)

स्वधर्मान् न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ (७३।२)

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः । (७४।१)

मातृभ्यां समम् इच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ (७४।२)

यक्ष उवाच । (७५।१)

यस्य ते ऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् । (७५।२)

तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥ (७५।३)