वसिष्ठ उवाच । (१।१)

एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते । (१।२)

देहाद् देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ (१।३)

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । (२।१)

उपपद्यति संयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ (२।२)

मानुषत्वाद् दिवं याति दिवो मानुष्यम् एव च । (३।१)

मानुष्यान्निरयस्थानम् आनन्त्यं प्रतिपद्यते ॥ (३।२)

कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धति । (४।१)

सूत्रतन्तुगुणैर् नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः ॥ (४।२)

द्वंद्वम् एति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु । (५।१)

शीर्षरोगे ऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ (५।२)

जलोदरे ऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिके । (६।१)

श्वित्रे कुष्ठे ऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोर् अपि ॥ (६।२)

यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषु । (७।१)

उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो ऽप्यभिमन्यते । (७।२)

अभिमन्यत्यभीमानात् तथैव सुकृतान्यपि ॥ (७।३)

एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यम् अधस्तथा । (८।१)

मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ (८।२)

चीरधारणम् आकाशे शयनं स्थानम् एव च । (९।१)

इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ (९।२)

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः । (१०।१)

वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ (१०।२)

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितो ऽफलः । (११।१)

मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ (११।२)

शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः । (१२।१)

सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ (१२।२)

कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च । (१३।१)

वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ (१३।२)

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च । (१४।१)

एकवस्त्रान्तराशित्वम् एककालिकभोजनम् ॥ (१४।२)

चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च । (१५।१)

षड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ॥ (१५।२)

सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव च । (१६।१)

मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ॥ (१६।२)

वायुभक्षो ऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव च । (१७।१)

गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ॥ (१७।२)

शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन् । (१८।१)

वर्तयञ् शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ॥ (१८।२)

विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया । (१९।१)

चान्द्रायणानि विधिवल् लिङ्गानि विविधानि च ॥ (१९।२)

चातुराश्रम्यपन्थानम् आश्रयत्याश्रमान् अपि । (२०।१)

उपासीनश्च पाषण्डान् गुहाः शैलांस्तथैव च ॥ (२०।२)

विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च । (२१।१)

विविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च ॥ (२१।२)

नियमान् सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि च । (२२।१)

यज्ञांश्च विविधाकारान् विधींश्च विविधांस्तथा ॥ (२२।२)

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च । (२३।१)

दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि ॥ (२३।२)

अभिमन्यत्यसंबोधात् तथैव त्रिविधान् गुणान् । (२४।१)

सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च । (२४।२)

प्रकृत्यात्मानम् एवात्मा एवं प्रविभजत्युत ॥ (२४।३)

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः । (२५।१)

याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् । (२५।२)

यजनाध्ययने चैव यच्चान्यद् अपि किंचन ॥ (२५।३)

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसने ऽपि च । (२६।१)

शुभाशुभमयं सर्वम् एतद् आहुः क्रियापथम् ॥ (२६।२)

प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयम् एव च । (२७।१)

दिवसान्ते गुणान् एतान् अभ्येत्यैको ऽवतिष्ठति ॥ (२७।२)

रश्मिजालम् इवादित्यस्तत्कालेन नियच्छति । (२८।१)

एवम् एषो ऽसकृत् सर्वं क्रीडार्थम् अभिमन्यते ॥ (२८।२)

आत्मरूपगुणान् एतान् विविधान् हृदयप्रियान् । (२९।१)

एवम् एव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी ॥ (२९।२)

क्रियाक्रिया पथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगः । (३०।१)

क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तद् इति मन्यते ॥ (३०।२)

एवं द्वंद्वान्यथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशः । (३१।१)

ममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि माम् इति ॥ (३१।२)

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप । (३२।१)

मन्यते ऽयं ह्यबुद्धित्वात् तथैव सुकृतान्यपि ॥ (३२।२)

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै । (३३।१)

इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ (३३।२)

सुखम् एव च कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम । (३४।१)

यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ (३४।२)

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् । (३५।१)

महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ (३५।२)

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः । (३६।१)

मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः । (३६।२)

मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ॥ (३६।३)

य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर् वृतः । (३७।१)

तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ॥ (३७।२)

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते । (३८।१)

सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु ॥ (३८।२)

य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । (३९।१)

स एव फलम् अश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ॥ (३९।२)

प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । (४०।१)

प्रकृतिश्च तद् अश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ (४०।२)

तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । (४१।१)

त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह ॥ (४१।२)

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर् लिङ्गैर् अनुमिमीमहे । (४२।१)

तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद्धि पश्यति ॥ (४२।२)

स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम् । (४३।१)

व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते ॥ (४३।२)

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । (४४।१)

वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्वेव गुणैः सह । (४४।२)

अहम् एतानि वै कुर्वन्ममैतानीन्द्रियाणि च ॥ (४४।३)

निरिन्द्रियो ऽभिमन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः । (४५।१)

अलिङ्गो लिङ्गम् आत्मानम् अकालः कालम् आत्मनः ॥ (४५।२)

असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मनः । (४६।१)

अमृत्युर् मृत्युम् आत्मानम् अचरश्चरम् आत्मनः ॥ (४६।२)

अक्षेत्रः क्षेत्रम् आत्मानम् असर्गः सर्गम् आत्मनः । (४७।१)

अतपास्तप आत्मानम् अगतिर् गतिम् आत्मनः ॥ (४७।२)

अभवो भवम् आत्मानम् अभयो भयम् आत्मनः । (४८।१)

अक्षरः क्षरम् आत्मानम् अबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ (४८।२)