MBh, 3, 252
Select a line for its word-by-word analysis.
सरोषरागोपहतेन वल्गुना सरागनेत्रेण नतोन्नतभ्रुवा । (१।२)
saroṣarāgopahatena valgunā sarāganetreṇa natonnatabhruvā |
मुखेन विस्फूर्य सुवीरराष्ट्रपं ततो ऽब्रवीत् तं द्रुपदात्मजा पुनः ॥ (१।३)
mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ ||
यशस्विनस् तीक्ष्णविषान् महारथान् अधिक्षिपन् मूढ न लज्जसे कथम् । (२।१)
yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān adhikṣipan mūḍha na lajjase katham |
महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु स्थितान् समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम् ॥ (२।२)
mahendrakalpān niratān svakarmasu sthitān samūheṣvapi yakṣarakṣasām ||
न किंचिद् ईड्यं प्रवदन्ति पापं वनेचरं वा गृहमेधिनं वा । (३।१)
na kiṃcid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā |
तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं भषन्ति हैवं श्वनराः सुवीर ॥ (३।२)
tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra ||
अहं तु मन्ये तव नास्ति कश्चिद् एतादृशे क्षत्रियसंनिवेशे । (४।१)
ahaṃ tu manye tava nāsti kaścid etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe |
यस्त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं पाणौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत ॥ (४।२)
yastvādya pātālamukhe patantaṃ pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta ||
नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्पम् उपत्यकां हैमवतीं चरन्तम् । (५।१)
nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam upatyakāṃ haimavatīṃ carantam |
दण्डीव यूथाद् अपसेधसे त्वं यो जेतुम् आशंससि धर्मराजम् ॥ (५।२)
daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ yo jetum āśaṃsasi dharmarājam ||
बाल्यात् प्रसुप्तस्य महाबलस्य सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल्लुनासि । (६।१)
bālyāt prasuptasya mahābalasya siṃhasya pakṣmāṇi mukhāllunāsi |
पदा समाहत्य पलायमानः क्रुद्धं यदा द्रक्ष्यसि भीमसेनम् ॥ (६।२)
padā samāhatya palāyamānaḥ kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam ||
महाबलं घोरतरं प्रवृद्धं जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु । (७।१)
mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu |
प्रसुप्तम् उग्रं प्रपदेन हंसि यः क्रुद्धम् आसेत्स्यसि जिष्णुम् उग्रम् ॥ (७।२)
prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram ||
कृष्णोरगौ तीक्ष्णविषौ द्विजिह्वौ मत्तः पदाक्रामसि पुच्छदेशे । (८।१)
kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe |
यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां जघन्यजाभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम् ॥ (८।२)
yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam ||
यथा च वेणुः कदली नलो वा फलन्त्यभावाय न भूतये ऽऽत्मनः । (९।१)
yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā phalantyabhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ |
तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणाम् आदास्यसे कर्कटकीव गर्भम् ॥ (९।२)
tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām ādāsyase karkaṭakīva garbham ||
जानामि कृष्णे विदितं ममैतद् यथाविधास् ते नरदेवपुत्राः । (१०।२)
jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad yathāvidhās te naradevaputrāḥ |
न त्वेवम् एतेन विभीषणेन शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य ॥ (१०।३)
na tvevam etena vibhīṣaṇena śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya ||
वयं पुनः सप्तदशेषु कृष्णे कुलेषु सर्वे ऽनवमेषु जाताः । (११।१)
vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ |
षड्भ्यो गुणेभ्यो ऽभ्यधिका विहीनान् मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान् ॥ (११।२)
ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān ||
सा क्षिप्रम् आतिष्ठ गजं रथं वा न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः । (१२।१)
sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ |
आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती सौवीरराजस्य पुनः प्रसादम् ॥ (१२।२)
āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī sauvīrarājasya punaḥ prasādam ||
महाबला किं त्विह दुर्बलेव सौवीरराजस्य मताहम् अस्मि । (१३।२)
mahābalā kiṃ tviha durbaleva sauvīrarājasya matāham asmi |
याहं प्रमाथाद् इह सम्प्रतीता सौवीरराजं कृपणं वदेयम् ॥ (१३।३)
yāhaṃ pramāthād iha sampratītā sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyam ||
यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां समास्थितावेकरथे सहायौ । (१४।१)
yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ samāsthitāvekarathe sahāyau |
इन्द्रो ऽपि तां नापहरेत् कथंचिन्मनुष्यमात्रः कृपणः कुतो ऽन्यः ॥ (१४।२)
indro 'pi tāṃ nāpaharet kathaṃcinmanuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kuto 'nyaḥ ||
यदा किरीटी परवीरघाती निघ्नन् रथस्थो द्विषतां मनांसि । (१५।१)
yadā kirīṭī paravīraghātī nighnan rathastho dviṣatāṃ manāṃsi |
मदन्तरे त्वद्ध्वजिनीं प्रवेष्टा कक्षं दहन्न् अग्निर् इवोष्णगेषु ॥ (१५।२)
madantare tvaddhvajinīṃ praveṣṭā kakṣaṃ dahann agnir ivoṣṇageṣu ||
जनार्दनस्यानुगा वृष्णिवीरा महेष्वासाः केकयाश्चापि सर्वे । (१६।१)
janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā maheṣvāsāḥ kekayāścāpi sarve |
एते हि सर्वे मम राजपुत्राः प्रहृष्टरूपाः पदवीं चरेयुः ॥ (१६।२)
ete hi sarve mama rājaputrāḥ prahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ ||
मौर्वीविसृष्टाः स्तनयित्नुघोषा गाण्डीवमुक्तास् त्वतिवेगवन्तः । (१७।१)
maurvīvisṛṣṭāḥ stanayitnughoṣā gāṇḍīvamuktās tvativegavantaḥ |
हस्तं समाहत्य धनंजयस्य भीमाः शब्दं घोरतरं नदन्ति ॥ (१७।२)
hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya bhīmāḥ śabdaṃ ghorataraṃ nadanti ||
गाण्डीवमुक्तांश्च महाशरौघान् पतंगसंघान् इव शीघ्रवेगान् । (१८।१)
gāṇḍīvamuktāṃśca mahāśaraughān pataṃgasaṃghān iva śīghravegān |
सशङ्खघोषः सतलत्रघोषो गाण्डीवधन्वा मुहुर् उद्वमंश् च । (१८।२)
saśaṅkhaghoṣaḥ satalatraghoṣo gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṃś ca |
यदा शरान् अर्पयिता तवोरसि तदा मनस् ते किम् इवाभविष्यत् ॥ (१८।३)
yadā śarān arpayitā tavorasi tadā manas te kim ivābhaviṣyat ||
गदाहस्तं भीमम् अभिद्रवन्तं माद्रीपुत्रौ संपतन्तौ दिशश् च । (१९।१)
gadāhastaṃ bhīmam abhidravantaṃ mādrīputrau saṃpatantau diśaś ca |
अमर्षजं क्रोधविषं वमन्तौ दृष्ट्वा चिरं तापम् उपैष्यसे ऽधम ॥ (१९।२)
amarṣajaṃ krodhaviṣaṃ vamantau dṛṣṭvā ciraṃ tāpam upaiṣyase 'dhama ||
यथा चाहं नातिचरे कथंचित् पतीन् महार्हान् मनसापि जातु । (२०।१)
yathā cāhaṃ nāticare kathaṃcit patīn mahārhān manasāpi jātu |
तेनाद्य सत्येन वशीकृतं त्वां द्रष्टास्मि पार्थैः परिकृष्यमाणम् ॥ (२०।२)
tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ draṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇam ||
न सम्भ्रमं गन्तुम् अहं हि शक्ष्ये त्वया नृशंसेन विकृष्यमाणा । (२१।१)
na sambhramaṃ gantum ahaṃ hi śakṣye tvayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā |
समागताहं हि कुरुप्रवीरैः पुनर् वनं काम्यकम् आगता च ॥ (२१।२)
samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ punar vanaṃ kāmyakam āgatā ca ||
सा तान् अनुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा जिघृक्षमाणान् अवभर्त्सयन्ती । (२२।२)
sā tān anuprekṣya viśālanetrā jighṛkṣamāṇān avabhartsayantī |
प्रोवाच मा मा स्पृशतेति भीता धौम्यं प्रचुक्रोश पुरोहितं सा ॥ (२२।३)
provāca mā mā spṛśateti bhītā dhaumyaṃ pracukrośa purohitaṃ sā ||
जग्राह ताम् उत्तरवस्त्रदेशे जयद्रथस् तं समवाक्षिपत् सा । (२३।१)
jagrāha tām uttaravastradeśe jayadrathas taṃ samavākṣipat sā |
तया समाक्षिप्ततनुः स पापः पपात शाखीव निकृत्तमूलः ॥ (२३।२)
tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ ||
प्रगृह्यमाणा तु महाजवेन मुहुर् विनिःश्वस्य च राजपुत्री । (२४।१)
pragṛhyamāṇā tu mahājavena muhur viniḥśvasya ca rājaputrī |
सा कृष्यमाणा रथम् आरुरोह धौम्यस्य पादावभिवाद्य कृष्णा ॥ (२४।२)
sā kṛṣyamāṇā ratham āruroha dhaumyasya pādāvabhivādya kṛṣṇā ||
नेयं शक्या त्वया नेतुम् अविजित्य महारथान् । (२५।२)
neyaṃ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān |
धर्मं क्षत्रस्य पौराणम् अवेक्षस्व जयद्रथ ॥ (२५।३)
dharmaṃ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha ||
क्षुद्रं कृत्वा फलं पापं प्राप्स्यसि त्वम् असंशयम् । (२६।१)
kṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ prāpsyasi tvam asaṃśayam |
आसाद्य पाण्डवान् वीरान् धर्मराजपुरोगमान् ॥ (२६।२)
āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarājapurogamān ||
इत्युक्त्वा ह्रियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । (२७।२)
ityuktvā hriyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
अन्वगच्छत् तदा धौम्यः पदातिगणमध्यगः ॥ (२७।३)
anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.