धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिः । (१।२)

कथम् अद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ॥ (१।३)

चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिम् इवान्तकम् । (२।१)

योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः । (३।२)

महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद् भीमरथं प्रति ॥ (३।३)

ताम् आपतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम् । (४।१)

रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ॥ (४।२)

भीमसेनः कलिङ्गानाम् आर्छद् भारत वाहिनीम् । (५।१)

केतुमन्तं च नैषादिम् आयान्तं सह चेदिभिः ॥ (५।२)

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह । (६।१)

आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ॥ (६।२)

रथैर् अनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः । (७।१)

अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान् । (७।२)

भीमसेनं रणे राजन् समन्तात् पर्यवारयत् ॥ (७।३)

चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाः । (८।१)

अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान् सह राजभिः ॥ (८।२)

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् । (९।१)

प्रजानन्न च योधान् स्वान् परस्परजिघांसया ॥ (९।२)

घोरम् आसीत् ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः । (१०।१)

यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ॥ (१०।२)

तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत । (११।१)

बभूव सुमहाञ् शब्दः सागरस्येव गर्जतः ॥ (११।२)

अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पते । (१२।१)

महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम् ॥ (१२।२)

योधांश्च स्वान् परान् वापि नाभ्यजानञ् जिघांसया । (१३।१)

स्वान् अप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः ॥ (१३।२)

विमर्दः सुमहान् आसीद् अल्पानां बहुभिः सह । (१४।१)

कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते ॥ (१४।२)

कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः । (१५।१)

भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः ॥ (१५।२)

सर्वैः कलिङ्गैर् आसन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु । (१६।१)

स्वबाहुबलम् आस्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः ॥ (१६।२)

न चचाल रथोपस्थाद् भीमसेनो महाबलः । (१७।१)

शितैर् अवाकिरन् बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ॥ (१७।२)

कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः । (१८।१)

शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ॥ (१८।२)

ततो भीमो महाबाहुर् विधुन्वन् रुचिरं धनुः । (१९।१)

योधयामास कालिङ्गान् स्वबाहुबलम् आश्रितः ॥ (१९।२)

शक्रदेवस्तु समरे विसृजन् सायकान् बहून् । (२०।१)

अश्वाञ् जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः । (२०।२)

ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ॥ (२०।३)

हताश्वे तु रथे तिष्ठन् भीमसेनो महाबलः । (२१।१)

शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ॥ (२१।२)

स तया निहतो राजन् कलिङ्गस्य सुतो रथात् । (२२।१)

सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ॥ (२२।२)

हतम् आत्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः । (२३।१)

रथैर् अनेकसाहस्रैर् भीमस्यावारयद् दिशः ॥ (२३।२)

ततो भीमो महाबाहुर् गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम् । (२४।१)

उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ॥ (२४।२)

चर्म चाप्रतिमं राजन्न् आर्षभं पुरुषर्षभ । (२५।१)

नक्षत्रैर् अर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ॥ (२५।२)

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्याम् अवमृज्य ह । (२६।१)

प्रगृह्य च शरं घोरम् एकं सर्पविषोपमम् । (२६।२)

प्राहिणोद् भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ॥ (२६।३)

तम् आपतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् । (२७।१)

भीमसेनो द्विधा राजंश्चिछेद विपुलासिना । (२७।२)

उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ॥ (२७।३)

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे । (२८।१)

तोमरान् प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ॥ (२८।२)

तान् अप्राप्तान् महाबाहुः खगतान् एव पाण्डवः । (२९।१)

चिछेद सहसा राजन्न् असंभ्रान्तो वरासिना ॥ (२९।२)

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान् वै चतुर्दश । (३०।१)

भानुमन्तम् अभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत् पुरुषर्षभः ॥ (३०।२)

भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण छादयन् । (३१।१)

ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ॥ (३१।२)

न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणे । (३२।१)

ततः स्वरेण महता विननाद महास्वनम् ॥ (३२।२)

तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी । (३३।१)

न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ॥ (३३।२)

ततो भीमो महाराज नदित्वा विपुलं स्वनम् । (३४।१)

सासिर् वेगाद् अवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ॥ (३४।२)

आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष । (३५।१)

खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तम् अथाच्छिनत् ॥ (३५।२)

सो ऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रम् अरिंदमः । (३६।१)

गुरुभारसहस्कन्धे नागस्यासिम् अपातयत् ॥ (३६।२)

छिन्नस्कन्धः स विनदन् पपात गजयूथपः । (३७।१)

आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमान् इव पर्वतः ॥ (३७।२)

ततस्तस्माद् अवप्लुत्य गजाद् भारत भारतः । (३८।१)

खड्गपाणिर् अदीनात्मा अतिष्ठद् भुवि दंशितः ॥ (३८।२)

स चचार बहून्मार्गान् अभीतः पातयन् गजान् । (३९।१)

अग्निचक्रम् इवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ (३९।२)

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः । (४०।१)

पदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ् शोणितोक्षितः । (४०।२)

श्येनवद् व्यचरद् भीमो रणे रिपुबलोत्कटः ॥ (४०।३)

छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः । (४१।१)

खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ॥ (४१।२)

पदातिर् एकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः । (४२।१)

मोहयामास च तदा कालान्तकयमोपमः ॥ (४२।२)

मूढाश्च ते तम् एवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् । (४३।१)

सासिम् उत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ॥ (४३।२)

निकृत्य रथिनाम् आजौ रथेषाश्च युगानि च । (४४।१)

जघान रथिनश्चापि बलवान् अरिमर्दनः ॥ (४४।२)

भीमसेनश्चरन्मार्गान् सुबहून् प्रत्यदृश्यत । (४५।१)

भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतं प्रसृतं सृतम् । (४५।२)

संपातं समुदीर्यं च दर्शयामास पाण्डवः ॥ (४५।३)

केचिद् अग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना । (४६।१)

विनेदुर् भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥ (४६।२)

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथापरे । (४७।१)

वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर् भारत वारणाः । (४७।२)

निपेतुर् उर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ॥ (४७।३)

छिन्नांश्च तोमरांश्चापान्महामात्रशिरांसि च । (४८।१)

परिस्तोमानि चित्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ (४८।२)

ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा । (४९।१)

तूणीराण्यथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च ॥ (४९।२)

अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तोत्त्रांश् चैवाङ्कुशैः सह । (५०।१)

घण्टाश्च विविधा राजन् हेमगर्भांस्त्सरून् अपि । (५०।२)

पततः पतितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥ (५०।३)

छिन्नगात्रावरकरैर् निहतैश्चापि वारणैः । (५१।१)

आसीत् तस्मिन् समास्तीर्णा पतितैर् भूर् नगैर् इव ॥ (५१।२)

विमृद्यैवं महानागान् ममर्दाश्वान् नरर्षभः । (५२।१)

अश्वारोहवरांश्चापि पातयामास भारत । (५२।२)

तद् घोरम् अभवद् युद्धं तस्य तेषां च भारत ॥ (५२।३)

खलीनान्यथ योक्त्राणि कशाश्च कनकोज्ज्वलाः । (५३।१)

परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ॥ (५३।२)

कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च । (५४।१)

तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे ॥ (५४।२)

प्रोथयन्त्रैर् विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा । (५५।१)

स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैर् इव ॥ (५५।२)

आप्लुत्य रथिनः कांश्चित् परामृश्य महाबलः । (५६।१)

पातयामास खड्गेन सध्वजान् अपि पाण्डवः ॥ (५६।२)

मुहुर् उत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः । (५७।१)

मार्गांश्च चरतश्चित्रान् व्यस्मयन्त रणे जनाः ॥ (५७।२)

निजघान पदा कांश्चिद् आक्षिप्यान्यान् अपोथयत् । (५८।१)

खड्गेनान्यांश्च चिछेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ॥ (५८।२)

ऊरुवेगेन चाप्यन्यान् पातयामास भूतले । (५९।१)

अपरे चैनम् आलोक्य भयात् पञ्चत्वम् आगताः ॥ (५९।२)

एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् । (६०।१)

परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनम् उपाद्रवत् ॥ (६०।२)

ततः कलिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ । (६१।१)

श्रुतायुषम् अभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ॥ (६१।२)

तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य कलिङ्गो नवभिः शरैः । (६२।१)

भीमसेनम् अमेयात्मा प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥ (६२।२)

कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । (६३।१)

भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निर् इवेन्धनैः ॥ (६३।२)

अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् । (६४।१)

भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ॥ (६४।२)

तम् आरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः । (६५।१)

कलिङ्गम् अभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (६५।२)

ततः श्रुतायुर् बलवान् भीमाय निशिताञ् शरान् । (६६।१)

प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ (६६।२)

स कार्मुकवरोत्सृष्टैर् नवभिर् निशितैः शरैः । (६७।१)

समाहतो भृशं राजन् कलिङ्गेन महायशाः । (६७।२)

संचुक्रुधे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥ (६७।३)

क्रुद्धश्च चापम् आयम्य बलवद् बलिनां वरः । (६८।१)

कलिङ्गम् अवधीत् पार्थो भीमः सप्तभिर् आयसैः ॥ (६८।२)

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ । (६९।१)

सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद् यमसादनम् ॥ (६९।२)

ततः पुनर् अमेयात्मा नाराचैर् निशितैस्त्रिभिः । (७०।१)

केतुमन्तं रणे भीमो ऽगमयद् यमसादनम् ॥ (७०।२)

ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनम् अमर्षणम् । (७१।१)

अनीकैर् बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥ (७१।२)

ततः शक्तिगदाखड्गतोमरर्ष्टिपरश्वधैः । (७२।१)

कलिङ्गाश्च ततो राजन् भीमसेनम् अवाकिरन् ॥ (७२।२)

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । (७३।१)

गदाम् आदाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः । (७३।२)

भीमः सप्तशतान् वीरान् अनयद् यमसादनम् ॥ (७३।३)

पुनश्चैव द्विसाहस्रान् कलिङ्गान् अरिमर्दनः । (७४।१)

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (७४।२)

एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः । (७५।१)

बिभेद समरे वीरः प्रेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम् ॥ (७५।२)

हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना । (७६।१)

विप्रजग्मुर् अनीकेषु मेघा वातहता इव । (७६।२)

मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥ (७६।३)

ततो भीमो महाबाहुः शङ्खं प्राध्मापयद् बली । (७७।१)

सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ॥ (७७।२)

मोहश्चापि कलिङ्गानाम् आविवेश परंतप । (७८।१)

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ॥ (७८।२)

भीमेन समरे राजन् गजेन्द्रेणेव सर्वतः । (७९।१)

मार्गान् बहून् विचरता धावता च ततस्ततः । (७९।२)

मुहुर् उत्पतता चैव संमोहः समजायत ॥ (७९।३)

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत । (८०।१)

क्षोभ्यमाणम् असंबाधं ग्राहेणेव महत् सरः ॥ (८०।२)

त्रासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा । (८१।१)

पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः ॥ (८१।२)

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः । (८२।१)

अब्रवीत् स्वान्यनीकानि युध्यध्वम् इति पार्षतः ॥ (८२।२)

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः । (८३।१)

भीमम् एवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥ (८३।२)

धर्मराजश्च तान् सर्वान् उपजग्राह पाण्डवः । (८४।१)

महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥ (८४।२)

एवं संचोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः । (८५।१)

भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥ (८५।२)

न हि पाञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते । (८६।१)

भीमसात्यकयोर् अन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥ (८६।२)

सो ऽपश्यत् तं कलिङ्गेषु चरन्तम् अरिसूदनम् । (८७।१)

भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥ (८७।२)

ननर्द बहुधा राजन् हृष्टश्चासीत् परंतपः । (८८।१)

शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥ (८८।२)

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते । (८९।१)

कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ॥ (८९।२)

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् । (९०।१)

भीमसेनम् अमेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥ (९०।२)

तौ दूरात् सात्यकिर् दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । (९१।१)

कलिङ्गान् समरे वीरौ योधयन्तौ मनस्विनौ ॥ (९१।२)

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः । (९२।१)

पार्थपार्षतयोः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः ॥ (९२।२)

स कृत्वा कदनं तत्र प्रगृहीतशरासनः । (९३।१)

आस्थितो रौद्रम् आत्मानं जघान समरे परान् ॥ (९३।२)

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् । (९४।१)

रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ (९४।२)

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् । (९५।१)

संततार सुदुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥ (९५।२)

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप । (९६।१)

कालो ऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते ॥ (९६।२)

ततः शांतनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे । (९७।१)

अभ्ययात् त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः ॥ (९७।२)

तं सात्यकिर् भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (९८।१)

अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ (९८।२)

परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे । (९९।१)

त्रिभिस्त्रिभिः शरैर् घोरैर् भीष्मम् आनर्छुर् अञ्जसा ॥ (९९।२)

प्रत्यविध्यत तान् सर्वान् पिता देवव्रतस्तव । (१००।१)

यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिर् अजिह्मगैः ॥ (१००।२)

ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान् । (१०१।१)

हयान् काञ्चनसंनाहान् भीमस्य न्यहनच्छरैः ॥ (१०१।२)

हताश्वे तु रथे तिष्ठन् भीमसेनः प्रतापवान् । (१०२।१)

शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥ (१०२।२)

अप्राप्ताम् एव तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव । (१०३।१)

त्रिधा चिछेद समरे सा पृथिव्याम् अशीर्यत ॥ (१०३।२)

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य बलवद् गदाम् । (१०४।१)

भीमसेनो रथात् तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ॥ (१०४।२)

सात्यको ऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया । (१०५।१)

सारथिं कुरुवृद्धस्य पातयामास सायकैः ॥ (१०५।२)

भीष्मस्तु निहते तस्मिन् सारथौ रथिनां वरः । (१०६।१)

वातायमानैस् तैर् अश्वैर् अपनीतो रणाजिरात् ॥ (१०६।२)

भीमसेनस्ततो राजन्न् अपनीते महाव्रते । (१०७।१)

प्रजज्वाल यथा वह्निर् दहन् कक्षम् इवैधितः ॥ (१०७।२)

स हत्वा सर्वकालिङ्गान् सेनामध्ये व्यतिष्ठत । (१०८।१)

नैनम् अभ्युत्सहन् केचित् तावका भरतर्षभ ॥ (१०८।२)

धृष्टद्युम्नस्तम् आरोप्य स्वरथे रथिनां वरः । (१०९।१)

पश्यतां सर्वसैन्यानाम् अपोवाह यशस्विनम् ॥ (१०९।२)

सम्पूज्यमानः पाञ्चाल्यैर् मत्स्यैश्च भरतर्षभ । (११०।१)

धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयाद् अथ सात्यकिम् ॥ (११०।२)

अथाब्रवीद् भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः । (१११।१)

प्रहर्षयन् यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ (१११।२)

दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान् । (११२।१)

शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ॥ (११२।२)

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः । (११३।१)

महाव्यूहः कलिङ्गानाम् एकेन मृदितस्त्वया ॥ (११३।२)

एवम् उक्त्वा शिनेर् नप्ता दीर्घबाहुर् अरिंदमः । (११४।१)

रथाद् रथम् अभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ॥ (११४।२)

ततः स्वरथम् आरुह्य पुनर् एव महारथः । (११५।१)

तावकान् अवधीत् क्रुद्धो भीमस्य बलम् आदधत् ॥ (११५।२)