धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावद् इह संजय । (१।२)

विष्कम्भम् अस्य प्रब्रूहि परिमाणं च तत्त्वतः ॥ (१।३)

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यग् अच्छिद्रदर्शन । (२।१)

शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय ॥ (२।२)

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च । (३।१)

ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥ (३।२)

संजय उवाच । (४।१)

राजन् सुबहवो द्वीपा यैर् इदं संततं जगत् । (४।२)

सप्त त्वहं प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहांस्तथा ॥ (४।३)

अष्टादश सहस्राणि योजनानां विशां पते । (५।१)

षट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥ (५।२)

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः । (६।१)

नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥ (६।२)

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैर् उपशोभितः । (७।१)

सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥ (७।२)

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावद् इह पार्थिव । (८।१)

शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥ (८।२)

जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिप । (९।१)

विष्कम्भेण महाराज सागरो ऽपि विभागशः । (९।२)

क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारितः ॥ (९।३)

तत्र पुण्या जनपदा न तत्र म्रियते जनः । (१०।१)

कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ (१०।२)

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद् भरतर्षभ । (११।१)

उक्त एष महाराज किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि ॥ (११।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१२।१)

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद् इह संजय । (१२।२)

उक्तस्त्वया महाभाग विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ (१२।३)

संजय उवाच । (१३।१)

तथैव पर्वता राजन् सप्तात्र मणिभूषिताः । (१३।२)

रत्नाकरास्तथा नद्यस् तेषां नामानि मे शृणु । (१३।३)

अतीवगुणवत् सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥ (१३।४)

देवर्षिगन्धर्वयुतः परमो मेरुर् उच्यते । (१४।१)

प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः । (१४।२)

यतो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ॥ (१४।३)

ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः । (१५।१)

यत्र नित्यम् उपादत्ते वासवः परमं जलम् । (१५।२)

यतो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले जनेश्वर ॥ (१५।३)

उच्चैर् गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः । (१६।१)

रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥ (१६।२)

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः । (१७।१)

यतः श्यामत्वम् आपन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥ (१७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१८।१)

सुमहान् संशयो मे ऽद्य प्रोक्तं संजय यत् त्वया । (१८।२)

प्रजाः कथं सूतपुत्र सम्प्राप्ताः श्यामताम् इह ॥ (१८।३)

संजय उवाच । (१९।१)

सर्वेष्वेव महाप्राज्ञ द्वीपेषु कुरुनन्दन । (१९।२)

गौरः कृष्णश्च वर्णौ द्वौ तयोर् वर्णान्तरं नृप ॥ (१९।३)

श्यामो यस्मात् प्रवृत्तो वै तत् ते वक्ष्यामि भारत । (२०।१)

आस्ते ऽत्र भगवान् कृष्णस्तत् कान्त्या श्यामतां गतः ॥ (२०।२)

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः । (२१।१)

केसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति ॥ (२१।२)

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः । (२२।१)

वर्षाणि तेषु कौरव्य सम्प्रोक्तानि मनीषिभिः ॥ (२२।२)

महामेरुर् महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः । (२३।१)

जलधारात् परो राजन् सुकुमार इति स्मृतः ॥ (२३।२)

रैवतस्य तु कौमारः श्यामस्य तु मणीचकः । (२४।१)

केसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान् ॥ (२४।२)

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वम् एव च । (२५।१)

जम्बूद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥ (२५।२)

शाको नाम महाराज तस्य द्वीपस्य मध्यगः । (२६।१)

तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥ (२६।२)

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च । (२७।१)

धार्मिकाश्च प्रजा राजंश् चत्वारो ऽतीव भारत ॥ (२७।२)

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनो ऽत्र दृश्यते । (२८।१)

दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥ (२८।२)

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः । (२९।१)

नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागतिः ॥ (२९।२)

सुकुमारी कुमारी च सीता कावेरका तथा । (३०।१)

महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी । (३०।२)

इक्षुवर्धनिका चैव तथा भरतसत्तम ॥ (३०।३)

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह । (३१।१)

सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ॥ (३१।२)

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च । (३२।१)

शक्यते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ॥ (३२।२)

तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः । (३३।१)

मगाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ॥ (३३।२)

मगा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप । (३४।१)

मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ॥ (३४।२)

मानसेषु महाराज वैश्याः कर्मोपजीविनः । (३५।१)

सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः । (३५।२)

शूद्रास्तु मन्दगे नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥ (३५।३)

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः । (३६।१)

स्वधर्मेणैव धर्मं च ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ (३६।२)

एतावद् एव शक्यं तु तस्मिन् द्वीपे प्रभाषितुम् । (३७।१)

एतावद् एव श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥ (३७।२)