ब्राह्मण उवाच । (१।१)

यः स्याद् एकायने लीनस्तूष्णीं किंचिद् अचिन्तयन् । (१।२)

पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ (१।३)

सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियः । (२।१)

व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ (२।२)

आत्मवत् सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः । (३।१)

अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ (३।२)

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च । (४।१)

लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ (४।२)

न कस्यचित् स्पृहयते नावजानाति किंचन । (५।१)

निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः ॥ (५।२)

अनमित्रो ऽथ निर्बन्धुर् अनपत्यश्च यः क्वचित् । (६।१)

त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते ॥ (६।२)

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः । (७।१)

धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ (७।२)

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ् जगद् अशाश्वतम् । (८।१)

अस्वस्थम् अवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम् ॥ (८।२)

वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः । (९।१)

आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिराद् इव ॥ (९।२)

अगन्धरसम् अस्पर्शम् अशब्दम् अपरिग्रहम् । (१०।१)

अरूपम् अनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते ॥ (१०।२)

पञ्चभूतगुणैर् हीनम् अमूर्तिमद् अलेपकम् । (११।१)

अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ (११।२)

विहाय सर्वसंकल्पान् बुद्ध्या शारीरमानसान् । (१२।१)

शनैर् निर्वाणम् आप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ (१२।२)

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम् । (१३।१)

परम् आप्नोति संशान्तम् अचलं दिव्यम् अक्षरम् ॥ (१३।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रम् अनुत्तमम् । (१४।१)

यज्ज्ञात्वा सिद्धम् आत्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ (१४।२)

तस्योपदेशं पश्यामि यथावत् तन्निबोध मे । (१५।१)

यैर् द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१५।२)

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् । (१६।१)

तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुम् उपक्रमेत् ॥ (१६।२)

तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितः । (१७।१)

मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१७।२)

स चेच्छक्नोत्ययं साधुर् योक्तुम् आत्मानम् आत्मनि । (१८।१)

तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१८।२)

संयतः सततं युक्त आत्मवान् विजितेन्द्रियः । (१९।१)

तथायम् आत्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥ (१९।२)

यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति । (२०।१)

तथारूपम् इवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥ (२०।२)

इषीकां वा यथा मुञ्जात् कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत् । (२१।१)

योगी निष्कृष्टम् आत्मानं तथा संपश्यते तनौ ॥ (२१।२)

मुञ्जं शरीरं तस्याहुर् इषीकाम् आत्मनि श्रिताम् । (२२।१)

एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिर् अनुत्तमम् ॥ (२२।२)

यदा हि युक्तम् आत्मानं सम्यक् पश्यति देहभृत् । (२३।१)

तदास्य नेशते कश्चित् त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ (२३।२)

अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते । (२४।१)

विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति ॥ (२४।२)

देवानाम् अपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी । (२५।१)

ब्रह्म चाव्ययम् आप्नोति हित्वा देहम् अशाश्वतम् ॥ (२५।२)

विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायते । (२६।१)

क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ (२६।२)

दुःखशोकमयैर् घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः । (२७।१)

न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः ॥ (२७।२)

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते । (२८।१)

नातः सुखतरं किंचिल् लोके क्वचन विद्यते ॥ (२८।२)

सम्यग् युक्त्वा यदात्मानम् आत्मन्येव प्रपश्यति । (२९।१)

तदैव न स्पृहयते साक्षाद् अपि शतक्रतोः ॥ (२९।२)

निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचन । (३०।१)

योगम् एकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु ॥ (३०।२)

दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन् संनिवसेत् पुरे । (३१।१)

पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न बाह्यतः ॥ (३१।२)

पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन् यस्मिन्न् आवसथे वसेत् । (३२।१)

तस्मिन्न् आवसथे धार्यं सबाह्याभ्यन्तरं मनः ॥ (३२।२)

प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन् काये ऽवतिष्ठते । (३३।१)

तस्मिन् काये मनश्चार्यं न कथंचन बाह्यतः ॥ (३३।२)

संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषे निर्जने वने । (३४।१)

कायम् अभ्यन्तरं कृत्स्नम् एकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ (३४।२)

दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च । (३५।१)

हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ (३५।२)

इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन । (३६।१)

पप्रच्छ पुनर् एवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ (३६।२)

भुक्तं भुक्तं कथम् इदम् अन्नं कोष्ठे विपच्यते । (३७।१)

कथं रसत्वं व्रजति शोणितं जायते कथम् । (३७।२)

तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषति ॥ (३७।३)

कथम् एतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् । (३८।१)

वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् । (३८।२)

निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक् पृथक् ॥ (३८।३)

कुतो वायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः । (३९।१)

कं च देशम् अधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायम् आत्मनि ॥ (३९।२)

जीवः कायं वहति चेच्चेष्टयानः कलेवरम् । (४०।१)

किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः । (४०।२)

याथातथ्येन भगवन् वक्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥ (४०।३)

इति संपरिपृष्टो ऽहं तेन विप्रेण माधव । (४१।१)

प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतम् अरिंदम ॥ (४१।२)

यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत् । (४२।१)

तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैर् अनिश्चलैः । (४२।२)

आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ (४२।३)

एवं सततम् उद्युक्तः प्रीतात्मा नचिराद् इव । (४३।१)

आसादयति तद् ब्रह्म यद् दृष्ट्वा स्यात् प्रधानवित् ॥ (४३।२)

न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः । (४४।१)

मनसैव प्रदीपेन महान् आत्मनि दृश्यते ॥ (४४।२)

सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । (४५।१)

जीवो निष्क्रान्तम् आत्मानं शरीरात् सम्प्रपश्यति ॥ (४५।२)

स तद् उत्सृज्य देहं स्वं धारयन् ब्रह्म केवलम् । (४६।१)

आत्मानम् आलोकयति मनसा प्रहसन्न् इव ॥ (४६।२)

इदं सर्वरहस्यं ते मयोक्तं द्विजसत्तम । (४७।१)

आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम् ॥ (४७।२)

इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः । (४८।१)

अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ (४८।२)

वासुदेव उवाच । (४९।१)

इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजपुंगवः । (४९।२)

मोक्षधर्माश्रितः सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ (४९।३)

कच्चिद् एतत् त्वया पार्थ श्रुतम् एकाग्रचेतसा । (५०।१)

तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवान् एतद् एव हि ॥ (५०।२)

नैतत् पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः । (५१।१)

नरेणाकृतसंज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना ॥ (५१।२)

सुरहस्यम् इदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ । (५२।१)

कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केनचित् ॥ (५२।२)

न ह्येतच्छ्रोतुम् अर्हो ऽन्यो मनुष्यस्त्वाम् ऋते ऽनघ । (५३।१)

नैतद् अद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ (५३।२)

क्रियावद्भिर् हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः । (५४।१)

न चैतद् इष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम् ॥ (५४।२)

परा हि सा गतिः पार्थ यत् तद् ब्रह्म सनातनम् । (५५।१)

यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ (५५।२)

एवं हि धर्मम् आस्थाय ये ऽपि स्युः पापयोनयः । (५६।१)

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्ते ऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ (५६।२)

किं पुनर् ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः । (५७।१)

स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः ॥ (५७।२)

हेतुमच्चैतद् उद्दिष्टम् उपायाश्चास्य साधने । (५८।१)

सिद्धेः फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णयः । (५८।२)

अतः परं सुखं त्वन्यत् किं नु स्याद् भरतर्षभ ॥ (५८।३)

श्रुतवाञ् श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव । (५९।१)

यः परित्यजते मर्त्यो लोकतन्त्रम् असारवत् । (५९।२)

एतैर् उपायैः स क्षिप्रं परां गतिम् अवाप्नुयात् ॥ (५९।३)

एतावद् एव वक्तव्यं नातो भूयो ऽस्ति किंचन । (६०।१)

षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ (६०।२)