धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः । (१।२)

शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय ॥ (१।३)

अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु । (२।१)

व्यसनं परमं प्राप्तः किम् आह परमाहवे ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । (३।२)

राज्ञा यद् उक्तं भग्नेन तस्मिन् व्यसन आगते ॥ (३।३)

भग्नसक्थो नृपो राजन् पांसुना सो ऽवगुण्ठितः । (४।१)

यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश ॥ (४।२)

केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्न् उरगो यथा । (५।१)

संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्याम् अभिवीक्ष्य माम् ॥ (५।२)

बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर् मत्त इव द्विपः । (६।१)

प्रकीर्णान्मूर्धजान् धुन्वन् दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् । (६।२)

गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदम् अथाब्रवीत् ॥ (६।३)

भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे । (७।१)

गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे ॥ (७।२)

अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि । (८।१)

इमाम् अवस्थां प्राप्तो ऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (८।२)

एकादशचमूभर्ता सो ऽहम् एतां दशां गतः । (९।१)

कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिद् अतिवर्तते ॥ (९।२)

आख्यातव्यं मदीयानां ये ऽस्मिञ् जीवन्ति संगरे । (१०।१)

यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ (१०।२)

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः । (११।१)

भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति ॥ (११।२)

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् । (१२।१)

येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥ (१२।२)

का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम् । (१३।१)

को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुम् अर्हति ॥ (१३।२)

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः । (१४।१)

यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः ॥ (१४।२)

किं नु चित्रम् अतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम । (१५।१)

क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः ॥ (१५।२)

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु । (१६।१)

एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः ॥ (१६।२)

अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे । (१७।१)

तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम ॥ (१७।२)

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग् भूः प्रशास्ता ससागरा । (१८।१)

मूर्ध्नि स्थितम् अमित्राणां जीवताम् एव संजय ॥ (१८।२)

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् । (१९।१)

अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥ (१९।२)

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् । (२०।१)

प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया ॥ (२०।२)

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः । (२१।१)

त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया ॥ (२१।२)

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः । (२२।१)

आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया ॥ (२२।२)

अधीतं विधिवद् दत्तं प्राप्तम् आयुर् निरामयम् । (२३।१)

स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया ॥ (२३।२)

दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान् प्रेष्यवद् आश्रितः । (२४।१)

दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर् मृते त्वन्यं गता विभो ॥ (२४।२)

यद् इष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्मम् अनुतिष्ठताम् । (२५।१)

निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ (२५।२)

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात् प्राकृतवज्जितः । (२६।१)

दिष्ट्या न विमतिं कांचिद् भजित्वा तु पराजितः ॥ (२६।२)

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद् विषेण वा । (२७।१)

एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ (२७।२)

अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः । (२८।१)

कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥ (२८।२)

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानाम् अनेकशः । (२९।१)

विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुम् अर्हथ ॥ (२९।२)

वातिकांश्चाब्रवीद् राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः । (३०।१)

अधर्माद् भीमसेनेन निहतो ऽहं यथा रणे ॥ (३०।२)

सो ऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथा । (३१।१)

वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम् ॥ (३१।२)

जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् । (३२।१)

सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ (३२।२)

दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄन् आत्मसमांस्तथा । (३३।१)

दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ ॥ (३३।२)

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः । (३४।१)

पृष्ठतो ऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः ॥ (३४।२)

कथं भ्रातॄन् हताञ् श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम । (३५।१)

रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति ॥ (३५।२)

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम । (३६।१)

गान्धारीसहितः क्रोशन् कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥ (३६।२)

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा । (३७।१)

विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना ॥ (३७।२)

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड् वाग्विशारदः । (३८।१)

करिष्यति महाभागो ध्रुवं सो ऽपचितिं मम ॥ (३८।२)

समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते । (३९।१)

अहं निधनम् आसाद्य लोकान् प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥ (३९।२)

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष । (४०।१)

प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥ (४०।२)

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा । (४१।१)

चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन् ॥ (४१।२)

ते द्रोणपुत्रम् आसाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन् । (४२।१)

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम् ॥ (४२।२)

तद् आख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत । (४३।१)

ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुर् आर्ता यथागतम् ॥ (४३।२)