MBh, 5, 114
Select a line for its word-by-word analysis.
हर्यश्वस्त्वब्रवीद् राजा विचिन्त्य बहुधा ततः । (१।२)
haryaśvastvabravīd rājā vicintya bahudhā tataḥ |
दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य प्रजाहेतोर् नृपोत्तमः ॥ (१।३)
dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya prajāhetor nṛpottamaḥ ||
उन्नतेषून्नता षट्सु सूक्ष्मा सूक्ष्मेषु सप्तसु । (२।१)
unnateṣūnnatā ṣaṭsu sūkṣmā sūkṣmeṣu saptasu |
गम्भीरा त्रिषु गम्भीरेष्वियं रक्ता च पञ्चसु ॥ (२।२)
gambhīrā triṣu gambhīreṣviyaṃ raktā ca pañcasu ||
ब्रूहि शुल्कं द्विजश्रेष्ठ समीक्ष्य विभवं मम ॥ (४।२)
brūhi śulkaṃ dvijaśreṣṭha samīkṣya vibhavaṃ mama ||
हयानां चन्द्रशुभ्राणां देशजानां वपुष्मताम् ॥ (५।३)
hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ deśajānāṃ vapuṣmatām ||
अस्याम् एतं भवान् कामं संपादयतु मे वरम् ॥ (९।२)
asyām etaṃ bhavān kāmaṃ saṃpādayatu me varam ||
एतच्छ्रुत्वा तु सा कन्या गालवं वाक्यम् अब्रवीत् । (१०।१)
etacchrutvā tu sā kanyā gālavaṃ vākyam abravīt |
मम दत्तो वरः कश्चित् केनचिद् ब्रह्मवादिना ॥ (१०।२)
mama datto varaḥ kaścit kenacid brahmavādinā ||
प्रसूत्यन्ते प्रसूत्यन्ते कन्यैव त्वं भविष्यसि । (११।१)
prasūtyante prasūtyante kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi |
स त्वं ददस्व मां राज्ञे प्रतिगृह्य हयोत्तमान् ॥ (११।२)
sa tvaṃ dadasva māṃ rājñe pratigṛhya hayottamān ||
नृपेभ्यो हि चतुर्भ्यस्ते पूर्णान्यष्टौ शतानि वै । (१२।१)
nṛpebhyo hi caturbhyaste pūrṇānyaṣṭau śatāni vai |
क्रियतां मम संहारो गुर्वर्थं द्विजसत्तम । (१३।१)
kriyatāṃ mama saṃhāro gurvarthaṃ dvijasattama |
एषा तावन्मम प्रज्ञा यथा वा मन्यसे द्विज ॥ (१३।२)
eṣā tāvanmama prajñā yathā vā manyase dvija ||
हर्यश्वं पृथिवीपालम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१४।२)
haryaśvaṃ pṛthivīpālam idaṃ vacanam abravīt ||
इयं कन्या नरश्रेष्ठ हर्यश्व प्रतिगृह्यताम् । (१५।१)
iyaṃ kanyā naraśreṣṭha haryaśva pratigṛhyatām |
चतुर्भागेन शुल्कस्य जनयस्वैकम् आत्मजम् ॥ (१५।२)
caturbhāgena śulkasya janayasvaikam ātmajam ||
प्रतिगृह्य स तां कन्यां गालवं प्रतिनन्द्य च । (१६।१)
pratigṛhya sa tāṃ kanyāṃ gālavaṃ pratinandya ca |
समये देशकाले च लब्धवान् सुतम् ईप्सितम् ॥ (१६।२)
samaye deśakāle ca labdhavān sutam īpsitam ||
अथ काले पुनर् धीमान् गालवः प्रत्युपस्थितः । (१८।१)
atha kāle punar dhīmān gālavaḥ pratyupasthitaḥ |
कालो गन्तुं नरश्रेष्ठ भिक्षार्थम् अपरं नृपम् ॥ (१९।२)
kālo gantuṃ naraśreṣṭha bhikṣārtham aparaṃ nṛpam ||
हर्यश्वः सत्यवचने स्थितः स्थित्वा च पौरुषे । (२०।१)
haryaśvaḥ satyavacane sthitaḥ sthitvā ca pauruṣe |
दुर्लभत्वाद्धयानां च प्रददौ माधवीं पुनः ॥ (२०।२)
durlabhatvāddhayānāṃ ca pradadau mādhavīṃ punaḥ ||
माधवी च पुनर् दीप्तां परित्यज्य नृपश्रियम् । (२१।१)
mādhavī ca punar dīptāṃ parityajya nṛpaśriyam |
कुमारी कामतो भूत्वा गालवं पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ (२१।२)
kumārī kāmato bhūtvā gālavaṃ pṛṣṭhato 'nvagāt ||
त्वय्येव तावत् तिष्ठन्तु हया इत्युक्तवान् द्विजः । (२२।१)
tvayyeva tāvat tiṣṭhantu hayā ityuktavān dvijaḥ |
प्रययौ कन्यया सार्धं दिवोदासं प्रजेश्वरम् ॥ (२२।२)
prayayau kanyayā sārdhaṃ divodāsaṃ prajeśvaram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.