युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

तस्मिन्न् अन्तर्हिते विप्रे राजा किम् अकरोत् तदा । (१।२)

भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अदृष्ट्वा स महीपालस्तम् ऋषिं सह भार्यया । (२।२)

परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः ॥ (२।३)

स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचन । (३।१)

तद् एव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम् ॥ (३।२)

अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः । (४।१)

ददर्श शयने तस्मिञ् शयानं भृगुनन्दनम् ॥ (४।२)

विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तद् आश्चर्यं विचिन्त्य च । (५।१)

दर्शनात् तस्य च मुनेर् विश्रान्तौ संबभूवतुः ॥ (५।२)

यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुः । (६।१)

अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः ॥ (६।२)

तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । (७।१)

न च तौ चक्रतुः किंचिद् विकारं भयशङ्कितौ ॥ (७।२)

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पते । (८।१)

तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्ये ऽहम् इति भारत ॥ (८।२)

तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । (९।१)

शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः ॥ (९।२)

ततः सुखासीनम् ऋषिं वाग्यतौ संववाहतुः । (१०।१)

न च पर्याप्तम् इत्याह भार्गवः सुमहातपाः ॥ (१०।२)

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवः । (११।१)

तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह । (११।२)

कॢप्तम् एव तु तत्रासीत् स्नानीयं पार्थिवोचितम् ॥ (११।३)

असत्कृत्य तु तत् सर्वं तत्रैवान्तरधीयत । (१२।१)

स मुनिः पुनर् एवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा । (१२।२)

नासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ ॥ (१२।३)

अथ स्नातः स भगवान् सिंहासनगतः प्रभुः । (१३।१)

दर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः ॥ (१३।२)

संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम् । (१४।१)

सिद्धम् अन्नम् इति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत् ॥ (१४।२)

आनीयताम् इति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् । (१५।१)

राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया ॥ (१५।२)

मांसप्रकारान् विविधाञ् शाकानि विविधानि च । (१६।१)

वेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च ॥ (१६।२)

रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकान् अथ षाडवान् । (१७।१)

रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम् ॥ (१७।२)

फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशः । (१८।१)

बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च ॥ (१८।२)

गृहस्थानां च यद् भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् । (१९।१)

सर्वम् आहारयामास राजा शापभयान्मुनेः ॥ (१९।२)

अथ सर्वम् उपन्यस्तम् अग्रतश्च्यवनस्य तत् । (२०।१)

ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः ॥ (२०।२)

वस्त्रैः शुभैर् अवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह । (२१।१)

सर्वम् आदीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः ॥ (२१।२)

न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौ । (२२।१)

तयोः सम्प्रेक्षतोर् एव पुनर् अन्तर्हितो ऽभवत् ॥ (२२।२)

तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । (२३।१)

सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत् ॥ (२३।२)

नित्यं संस्कृतम् अन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । (२४।१)

शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः ॥ (२४।२)

वस्त्रं च विविधाकारम् अभवत् समुपार्जितम् । (२५।१)

न शशाक ततो द्रष्टुम् अन्तरं च्यवनस्तदा ॥ (२५।२)

पुनर् एव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम् । (२६।१)

सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम् ॥ (२६।२)

तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम् । (२७।१)

क्रीडारथो ऽस्तु भगवन्न् उत सांग्रामिको रथः ॥ (२७।२)

इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद् वचः । (२८।१)

च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम् ॥ (२८।२)

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । (२९।१)

सायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान् ॥ (२९।२)

किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैः । (३०।१)

गदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः ॥ (३०।२)

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् । (३१।१)

भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा ॥ (३१।२)

त्रिदंष्ट्रं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत् । (३२।१)

सर्वम् एतत् ततो दत्त्वा नृपो वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥ (३२।२)

भगवन् क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दनः । (३३।१)

यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः ॥ (३३।२)

एवम् उक्तस्तु भगवान् प्रत्युवाचाथ तं नृपम् । (३४।१)

इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः ॥ (३४।२)

श्रमो मम यथा न स्यात् तथा मे छन्दचारिणौ । (३५।१)

सुखं चैवास्मि वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु ॥ (३५।२)

नोत्सार्यः पथिकः कश्चित् तेभ्यो दास्याम्यहं वसु । (३६।१)

ब्राह्मणेभ्यश्च ये कामान् अर्थयिष्यन्ति मां पथि ॥ (३६।२)

सर्वं दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हि । (३७।१)

क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव ॥ (३७।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यान् अथाब्रवीत् । (३८।१)

यद् यद् ब्रूयान्मुनिस्तत् तत् सर्वं देयम् अशङ्कितैः ॥ (३८।२)

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यम् अजाविकम् । (३९।१)

कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः ॥ (३९।२)

अन्वगच्छन्त तम् ऋषिं राजामात्याश्च सर्वशः । (४०।१)

हाहाभूतं च तत् सर्वम् आसीन्नगरम् आर्तिमत् ॥ (४०।२)

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रचोदितौ । (४१।१)

पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तम् ऊहतुः ॥ (४१।२)

वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौ । (४२।१)

कथंचिद् ऊहतुर् वीरौ दंपती तं रथोत्तमम् ॥ (४२।२)

बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम् । (४३।१)

ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ (४३।२)

तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकपरायणः । (४४।१)

अभिशापभयात् त्रस्तो न च किंचिद् उवाच ह ॥ (४४।२)

द्वन्द्वशश्चाब्रुवन् सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् । (४५।१)

क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः ॥ (४५।२)

अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर् भावितात्मनः । (४६।१)

राज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम् ॥ (४६।२)

श्रान्तावपि हि कृच्छ्रेण रथम् एतं समूहतुः । (४७।१)

न चैतयोर् विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः ॥ (४७।२)

भीष्म उवाच । (४८।१)

ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः । (४८।२)

वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा ॥ (४८।३)

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथाज्ञप्तम् अथाकरोत् । (४९।१)

ततो ऽस्य भगवान् प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः ॥ (४९।२)

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद् दंपती तौ मुमोच ह । (५०।१)

विमोच्य चैतौ विधिवत् ततो वाक्यम् उवाच ह ॥ (५०।२)

स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया । (५१।१)

ददानि वां वरं श्रेष्ठं तद् ब्रूताम् इति भारत ॥ (५१।२)

सुकुमारौ च तौ विद्वान् कराभ्यां मुनिसत्तमः । (५२।१)

पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद् भरतसत्तम ॥ (५२।२)

अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोर् इह । (५३।१)

विश्रान्तौ स्वः प्रभावात् ते ध्यानेनैवेति भार्गव ॥ (५३।२)

अथ तौ भगवान् प्राह प्रहृष्टश्च्यवनस्तदा । (५४।१)

न वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद् भविष्यति ॥ (५४।२)

रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरम् इदं शुभम् । (५५।१)

कंचित् कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव ॥ (५५।२)

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनर् एष्यसि । (५६।१)

इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप ॥ (५६।२)

न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्ते समुपस्थितम् । (५७।१)

यत् काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत् सर्वं सम्भविष्यति ॥ (५७।२)

इत्येवम् उक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । (५८।१)

प्रोवाच मुनिशार्दूलम् इदं वचनम् अर्थवत् ॥ (५८।२)

न मे मन्युर् महाभाग पूतो ऽस्मि भगवंस्त्वया । (५९।१)

संवृत्तौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ ॥ (५९।२)

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य कृतास्त्वया । (६०।१)

तान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो ऽस्मि सह भार्यया ॥ (६०।२)

इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरोपमाम् । (६१।१)

श्रिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा ॥ (६१।२)

तव प्रसादात् संवृत्तम् इदं सर्वं महामुने । (६२।१)

नैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम ॥ (६२।२)

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं च्यवनः कुशिकं तदा । (६३।१)

आगच्छेथाः सभार्यश्च त्वम् इहेति नराधिप ॥ (६३।२)

इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिर् अभिवाद्य तम् । (६४।१)

प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत् ॥ (६४।२)

तत एनम् उपाजग्मुर् अमात्याः सपुरोहिताः । (६५।१)

बलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥ (६५।२)

तैर् वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् । (६६।१)

प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानो ऽथ बन्दिभिः ॥ (६६।२)

ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिकक्रियाः । (६७।१)

भुक्त्वा सभार्यो रजनीम् उवास स महीपतिः ॥ (६७।२)

ततस्तु तौ नवम् अभिवीक्ष्य यौवनं परस्परं विगतजराविवामरौ । (६८।१)

ननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तया ॥ (६८।२)

स चाप्य् ऋषिर् भृगुकुलकीर्तिवर्धनस् तपोधनो वनम् अभिरामम् ऋद्धिमत् । (६९।१)

मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्नास्ति शतक्रतोर् अपि ॥ (६९।२)