युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

शतायुर् उक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके । (१।२)

कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह ॥ (१।३)

आयुष्मान् केन भवति स्वल्पायुर् वापि मानवः । (२।१)

केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम् ॥ (२।२)

तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर् होमैस्तथौषधैः । (३।१)

जन्मना यदि वाचारात् तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वम् अनुपृच्छसि । (४।२)

अल्पायुर् येन भवति दीर्घायुर् वापि मानवः ॥ (४।३)

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् । (५।१)

यथा च वर्तन् पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते ॥ (५।२)

आचाराल्लभते ह्यायुर् आचाराल्लभते श्रियम् । (६।१)

आचारात् कीर्तिम् आप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥ (६।२)

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर् विन्दते महत् । (७।१)

त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥ (७।२)

तस्मात् कुर्याद् इहाचारं य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः । (८।१)

अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ (८।२)

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः । (९।१)

साधूनां च यथा वृत्तम् एतद् आचारलक्षणम् ॥ (९।२)

अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम् । (१०।१)

भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ (१०।२)

ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः । (११।१)

अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ (११।२)

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः । (१२।१)

अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥ (१२।२)

सर्वलक्षणहीनो ऽपि समुदाचारवान्नरः । (१३।१)

श्रद्दधानो ऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ (१३।२)

अक्रोधनः सत्यवादी भूतानाम् अविहिंसकः । (१४।१)

अनसूयुर् अजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ (१४।२)

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । (१५।१)

नित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर् विन्दते महत् ॥ (१५।२)

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । (१६।१)

उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः ॥ (१६।२)

एवम् एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः । (१७।१)

नेक्षेतादित्यम् उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन ॥ (१७।२)

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुवन् । (१८।१)

तस्मात् तिष्ठेत् सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ॥ (१८।२)

ये च पूर्वाम् उपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् । (१९।१)

सर्वांस्तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् ॥ (१९।२)

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् । (२०।१)

न हीदृशम् अनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । (२०।२)

यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ॥ (२०।३)

प्रसाधनं च केशानाम् अञ्जनं दन्तधावनम् । (२१।१)

पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥ (२१।२)

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत् कदाचन । (२२।१)

उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन ॥ (२२।२)

नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके । (२३।१)

उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन ॥ (२३।२)

प्राङ्मुखो नित्यम् अश्नीयाद् वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् । (२४।१)

प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निम् उपस्पृशेत् ॥ (२४।२)

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः । (२५।१)

धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ॥ (२५।२)

नाधितिष्ठेत् तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः । (२६।१)

अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ (२६।२)

शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत् । (२७।१)

निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन् कथंचन ॥ (२७।२)

मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ॥ (२८।१)

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् । (२९।१)

आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ॥ (२९।२)

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन । (३०।१)

अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर् न रिष्यते ॥ (३०।२)

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन । (३१।१)

सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ (३१।२)

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति । (३२।१)

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥ (३२।२)

अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत् । (३३।१)

कृताञ्जलिर् उपासीत गच्छन्तं पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥ (३३।२)

न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत् । (३४।१)

नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुम् अर्हति । (३४।२)

स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टो ऽपि संविशेत् ॥ (३४।३)

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः । (३५।१)

केशग्रहान् प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् ॥ (३५।२)

न पाणिभ्याम् उभाभ्यां च कण्डूयेज्जातु वै शिरः । (३६।१)

न चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात् तथास्यायुर् न रिष्यते ॥ (३६।२)

शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिद् उपस्पृशेत् । (३७।१)

तिलपिष्टं न चाश्नीयात् तथायुर् विन्दते महत् ॥ (३७।२)

नाध्यापयेत् तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन । (३८।१)

वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत् ॥ (३८।२)

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । (३९।१)

आयुर् अस्य निकृन्तामि प्रजाम् अस्याददे तथा ॥ (३९।२)

य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति । (४०।१)

यश्चानध्यायकाले ऽपि मोहाद् अभ्यस्यति द्विजः । (४०।२)

तस्माद् युक्तो ऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥ (४०।३)

प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान् । (४१।१)

ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥ (४१।२)

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्याद् उदङ्मुखः । (४२।१)

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्यायुर् न रिष्यते ॥ (४२।२)

त्रीन् कृशान्नावजानीयाद् दीर्घम् आयुर् जिजीविषुः । (४३।१)

ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः ॥ (४३।२)

दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत् पश्यति चक्षुषा । (४४।१)

क्षत्रियो ऽपि दहेत् क्रुद्धो यावत् स्पृशति तेजसा ॥ (४४।२)

ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद् ध्यानेनावेक्षितेन च । (४५।१)

तस्माद् एतत् त्रयं यत्नाद् उपसेवेत पण्डितः ॥ (४५।२)

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन । (४६।१)

अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर ॥ (४६।२)

सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराविह । (४७।१)

गुरुनिन्दा दहत्यायुर् मनुष्याणां न संशयः ॥ (४७।२)

दूराद् आवसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् । (४८।१)

उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ॥ (४८।२)

नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते । (४९।१)

नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ॥ (४९।२)

पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च । (५०।१)

वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ (५०।२)

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन् । (५१।१)

चतुष्पथान् प्रकुर्वीत सर्वान् एव प्रदक्षिणान् ॥ (५१।२)

मध्यंदिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा । (५२।१)

चतुष्पथान्न सेवेत उभे संध्ये तथैव च ॥ (५२।२)

उपानहौ च वस्त्रं च धृतम् अन्यैर् न धारयेत् । (५३।१)

ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात् पादं पादेन नाक्रमेत् ॥ (५३।२)

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः । (५४।१)

अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ (५४।२)

वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च । (५५।१)

आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ (५५।२)

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत । (५६।१)

ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम् ॥ (५६।२)

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि । (५७।१)

परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेषु ॥ (५७।२)

रोहते सायकैर् विद्धं वनं परशुना हतम् । (५८।१)

वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ (५८।२)

हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोधिकान् । (५९।१)

रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ (५९।२)

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । (६०।१)

द्वेषस्तम्भाभिमानांश्च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् ॥ (६०।२)

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रोद्धो नैनं निपातयेत् । (६१।१)

अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद् वा शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम् ॥ (६१।२)

न ब्राह्मणान् परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् । (६२।१)

तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् तथास्यायुर् न रिष्यते ॥ (६२।२)

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्याम् आक्रम्य वा पुनः । (६३।१)

पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा ॥ (६३।२)

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाम् अकल्पयन् । (६४।१)

अदृष्टम् अद्भिर् निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ (६४।२)

संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा । (६५।१)

आत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत् ॥ (६५।२)

नित्यम् अग्निं परिचरेद् भिक्षां दद्याच्च नित्यदा । (६६।१)

वाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यम् एव समाचरेत् । (६६।२)

न चाभ्युदितशायी स्यात् प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ॥ (६६।३)

मातापितरम् उत्थाय पूर्वम् एवाभिवादयेत् । (६७।१)

आचार्यम् अथ वाप्येनं तथायुर् विन्दते महत् ॥ (६७।२)

वर्जयेद् दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः । (६८।१)

भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि च वर्जयेत् ॥ (६८।२)

उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात् समाहितः ॥ (६९।१)

अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत् कदाचन । (७०।१)

अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम् ॥ (७०।२)

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः । (७१।१)

न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद् गर्भिणीं वा कदाचन ॥ (७१।२)

उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च । (७२।१)

प्राक्शिरास्तु स्वपेद् विद्वान् अथवा दक्षिणाशिराः ॥ (७२।२)

न भग्ने नावदीर्णे वा शयने प्रस्वपेत च । (७३।१)

नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक् कदाचन ॥ (७३।२)

न नग्नः कर्हिचित् स्नायान्न निशायां कदाचन । (७४।१)

स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः ॥ (७४।२)

न चानुलिम्पेद् अस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् । (७५।१)

आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः । (७५।२)

स्रजश्च नावकर्षेत न बहिर् धारयेत च ॥ (७५।३)

रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः । (७६।१)

वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभो ॥ (७६।२)

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयम् इत्यपि । (७७।१)

काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हिचित् । (७७।२)

स्नातस्य वर्णकं नित्यम् आर्द्रं दद्याद् विशां पते ॥ (७७।३)

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः । (७८।१)

तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशम् एव च ॥ (७८।२)

अन्यद् एव भवेद् वासः शयनीये नरोत्तम । (७९।१)

अन्यद् रथ्यासु देवानाम् अर्चायाम् अन्यद् एव हि ॥ (७९।२)

प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च । (८०।१)

पृथग् एवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् ॥ (८०।२)

उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिर् अलंकृतः । (८१।१)

पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ (८१।२)

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन । (८२।१)

तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतां नाप्रदाय च ॥ (८२।२)

न संनिकृष्टो मेधावी नाशुचिर् न च सत्सु च । (८३।१)

प्रतिषिद्धान्न धर्मेषु भक्षान् भुञ्जीत पृष्ठतः ॥ (८३।२)

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च । (८४।१)

उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः ॥ (८४।२)

आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् । (८५।१)

वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत् ॥ (८५।२)

न पाणौ लवणं विद्वान् प्राश्नीयान्न च रात्रिषु । (८६।१)

दधिसक्तून्न भुञ्जीत वृथामांसं च वर्जयेत् ॥ (८६।२)

वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च । (८७।१)

सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ॥ (८७।२)

वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन । (८८।१)

भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत् ॥ (८८।२)

तोयपूर्वं प्रदायान्नम् अतिथिभ्यो विशां पते । (८९।१)

पश्चाद् भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥ (८९।२)

समानम् एकपङ्क्त्यां तु भोज्यम् अन्नं नरेश्वर । (९०।१)

विषं हालाहलं भुङ्क्ते यो ऽप्रदाय सुहृज्जने ॥ (९०।२)

पानीयं पायसं सर्पिर् दधिसक्तुमधून्यपि । (९१।१)

निरस्य शेषम् एतेषां न प्रदेयं तु कस्यचित् ॥ (९१।२)

भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् । (९२।१)

दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना ॥ (९२।२)

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् । (९३।१)

अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ॥ (९३।२)

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः । (९४।१)

ज्ञातिश्रैष्ठ्यम् अवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥ (९४।२)

अद्भिः प्राणान् समालभ्य नाभिं पाणितलेन च । (९५।१)

स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना ॥ (९५।२)

अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्मं तीर्थम् उदाहृतम् । (९६।१)

कनिष्ठिकायाः पश्चात् तु देवतीर्थम् इहोच्यते ॥ (९६।२)

अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत । (९७।१)

तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतस्तथा ॥ (९७।२)

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन । (९८।१)

न मन्युः कश्चिद् उत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना ॥ (९८।२)

पतितैस्तु कथां नेच्छेद् दर्शनं चापि वर्जयेत् । (९९।१)

संसर्गं च न गच्छेत तथायुर् विन्दते महत् ॥ (९९।२)

न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् । (१००।१)

न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत् तथायुर् विन्दते महत् ॥ (१००।२)

स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते । (१०१।१)

त्रिः पीत्वापो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः ॥ (१०१।२)

इन्द्रियाणि सकृत् स्पृश्य त्रिर् अभ्युक्ष्य च मानवः । (१०२।१)

कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा ॥ (१०२।२)

ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव । (१०३।१)

प्रवृत्तं च हितं चोक्त्वा भोजनाद्यन्तयोस्तथा ॥ (१०३।२)

सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् । (१०४।१)

निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर् भवेत् ॥ (१०४।२)

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेद् अपि । (१०५।१)

गृहे वासयितव्यास्ते धन्यम् आयुष्यम् एव च ॥ (१०५।२)

गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाः । (१०६।१)

गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः ॥ (१०६।२)

उद्दीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथा । (१०७।१)

निविशेयुर् यदा तत्र शान्तिम् एव तदाचरेत् ॥ (१०७।२)

अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम् । (१०८।१)

महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित् ॥ (१०८।२)

अगम्याश्च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस्तथा । (१०९।१)

वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर ॥ (१०९।२)

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च । (११०।१)

संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर् विन्दते महत् ॥ (११०।२)

ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् । (१११।१)

तद् आवसेत् सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥ (१११।२)

संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत् । (११२।१)

न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर् विन्दते महत् ॥ (११२।२)

नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् । (११३।१)

पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिम् इच्छता ॥ (११३।२)

वर्जनीयाश्च वै नित्यं सक्तवो निशि भारत । (११४।१)

शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भोजने ॥ (११४।२)

सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत् । (११५।१)

द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् ॥ (११५।२)

महाकुलप्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा । (११६।१)

वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्याम् आवोढुम् अर्हति ॥ (११६।२)

अपत्यम् उत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा । (११७।१)

पुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत ॥ (११७।२)

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते । (११८।१)

पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद् भृत्या लभ्याश्च भारत ॥ (११८।२)

शिरःस्नातो ऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यम् अथापि च । (११९।१)

नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः । (११९।२)

न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत ॥ (११९।३)

दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यहं च विवर्जयेत् । (१२०।१)

ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ (१२०।२)

प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः । (१२१।१)

उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर् विन्दते महत् ॥ (१२१।२)

परिवादं न च ब्रूयात् परेषाम् आत्मनस्तथा । (१२२।१)

परिवादो न धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥ (१२२।२)

वर्जयेद् व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम । (१२३।१)

समार्षां व्यङ्गितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा ॥ (१२३।२)

वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् । (१२४।१)

तथातिकृष्णवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत् ॥ (१२४।२)

अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः । (१२५।१)

पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वम् आवोढुम् अर्हसि ॥ (१२५।२)

अपस्मारिकुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत् । (१२६।१)

श्वित्रिणां च कुले जातां त्रयाणां मनुजेश्वर ॥ (१२६।२)

लक्षणैर् अन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः । (१२७।१)

मनोज्ञा दर्शनीया च तां भवान् वोढुम् अर्हति ॥ (१२७।२)

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर । (१२८।१)

अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिम् इच्छता ॥ (१२८।२)

अग्नीन् उत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः । (१२९।१)

वेदेषु ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत् ॥ (१२९।२)

न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश्च सर्वशः । (१३०।१)

अनायुष्या भवेद् ईर्ष्या तस्माद् ईर्ष्यां विवर्जयेत् ॥ (१३०।२)

अनायुष्यो दिवास्वप्नस्तथाभ्युदितशायिता । (१३१।१)

प्रातर् निशायां च तथा ये चोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै ॥ (१३१।२)

पारदार्यम् अनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा । (१३२।१)

यत्नतो वै न कर्तव्यम् अभ्यासश्चैव भारत ॥ (१३२।२)

संध्यां न भुञ्जेन्न स्नायान्न पुरीषं समुत्सृजेत् । (१३३।१)

प्रयतश्च भवेत् तस्यां न च किंचित् समाचरेत् ॥ (१३३।२)

ब्राह्मणान् पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप । (१३४।१)

देवांश्च प्रणमेत् स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत् ॥ (१३४।२)

अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत् तु दर्शकः । (१३५।१)

अनिमन्त्रिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत ॥ (१३५।२)

न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्यं तथा निशि । (१३६।१)

अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् ॥ (१३६।२)

मातुः पितुर् गुरूणां च कार्यम् एवानुशासनम् । (१३७।१)

हितं वाप्यहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ ॥ (१३७।२)

धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिप । (१३८।१)

हस्तिपृष्ठे ऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह । (१३८।२)

यत्नवान् भव राजेन्द्र यत्नवान् सुखम् एधते ॥ (१३८।३)

अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च । (१३९।१)

प्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित् ॥ (१३९।२)

युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत । (१४०।१)

गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप ॥ (१४०।२)

पुराणम् इतिहासाश्च तथाख्यानानि यानि च । (१४१।१)

महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यम् एव ते ॥ (१४१।२)

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् । (१४२।१)

स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद् विचक्षणः ॥ (१४२।२)

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठे ऽहनि पुमान् भवेत् । (१४३।१)

एतेन विधिना पत्नीम् उपगच्छेत पण्डितः ॥ (१४३।२)

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः । (१४४।१)

यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर् विविधदक्षिणैः । (१४४।२)

अतऊर्ध्वम् अरण्यं च सेवितव्यं नराधिप ॥ (१४४।३)

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः । (१४५।१)

शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ (१४५।२)

आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः । (१४६।१)

आचाराद् वर्धते ह्यायुर् आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ (१४६।२)

आगमानां हि सर्वेषाम् आचारः श्रेष्ठ उच्यते । (१४७।१)

आचारप्रभवो धर्मो धर्माद् आयुर् विवर्धते ॥ (१४७।२)

एतद् यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् । (१४८।१)

अनुकम्पता सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ (१४८।२)