MBh, 8, 65
Select a line for its word-by-word analysis.
तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ । (१।२)
tau śaṅkhabherīninade samṛddhe samīyatuḥ śvetahayau narāgryau |
वैकर्तनः सूतपुत्रो ऽर्जुनश् च दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन् ॥ (१।३)
vaikartanaḥ sūtaputro 'rjunaś ca durmantrite tava putrasya rājan ||
यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ प्रगृह्य दन्ताव् इव वाशितार्थे । (२।१)
yathā gajau haimavatau prabhinnau pragṛhya dantāv iva vāśitārthe |
तथा समाजग्मतुर् उग्रवेगौ धनंजयश् चाधिरथिश् च वीरौ ॥ (२।२)
tathā samājagmatur ugravegau dhanaṃjayaś cādhirathiś ca vīrau ||
बलाहकेनेव यथा बलाहको यदृच्छया वा गिरिणा गिरिर् यथा । (३।१)
balāhakeneva yathā balāhako yadṛcchayā vā giriṇā girir yathā |
तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनौ समीयतुस् ताव् इषुवर्षवर्षिणौ ॥ (३।२)
tathā dhanurjyātalaneminisvanau samīyatus tāv iṣuvarṣavarṣiṇau ||
प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी प्रवृद्धनानाविधपर्वतौकसौ । (४।१)
pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī pravṛddhanānāvidhaparvataukasau |
यथाचलौ वा गलितौ महाबलौ तथा महास्त्रैर् इतरेतरं घ्नतः ॥ (४।२)
yathācalau vā galitau mahābalau tathā mahāstrair itaretaraṃ ghnataḥ ||
स संनिपातस् तु तयोर् महान् अभूत् सुरेशवैरोचनयोर् यथा पुरा । (५।१)
sa saṃnipātas tu tayor mahān abhūt sureśavairocanayor yathā purā |
शरैर् विभुग्नाङ्गनियन्तृवाहनः सुदुःसहो ऽन्यैः पटुशोणितोदकः ॥ (५।२)
śarair vibhugnāṅganiyantṛvāhanaḥ suduḥsaho 'nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ ||
प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ महाह्रदौ पक्षिगणानुनादितौ । (६।१)
prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau mahāhradau pakṣigaṇānunāditau |
सुसंनिकृष्टाव् अनिलोद्धतौ यथा तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः ॥ (६।२)
susaṃnikṛṣṭāv aniloddhatau yathā tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ ||
उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमाव् उभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ । (७।१)
ubhau mahendrasya samānavikramāv ubhau mahendrapratimau mahārathau |
महेन्द्रवज्रप्रतिमैश् च सायकैर् महेन्द्रवृत्राव् इव सम्प्रजह्रतुः ॥ (७।२)
mahendravajrapratimaiś ca sāyakair mahendravṛtrāv iva samprajahratuḥ ||
सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले विचित्रवर्णाभरणाम्बरस्रजे । (८।१)
sanāgapattyaśvarathe ubhe bale vicitravarṇābharaṇāmbarasraje |
चकम्पतुश् चोन्नमतः स्म विस्मयाद् वियद्गताश् चार्जुनकर्णसंयुगे ॥ (८।२)
cakampatuś connamataḥ sma vismayād viyadgatāś cārjunakarṇasaṃyuge ||
भुजाः सवज्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः ससिंहनादा हृषितैर् दिदृक्षुभिः । (९।१)
bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ sasiṃhanādā hṛṣitair didṛkṣubhiḥ |
यदार्जुनं मत्तम् इव द्विपो द्विपं समभ्ययाद् आधिरथिर् जिघांसया ॥ (९।२)
yadārjunaṃ mattam iva dvipo dvipaṃ samabhyayād ādhirathir jighāṃsayā ||
अभ्यक्रोशन् सोमकास् तत्र पार्थं त्वरस्व याह्य् अर्जुन विध्य कर्णम् । (१०।१)
abhyakrośan somakās tatra pārthaṃ tvarasva yāhy arjuna vidhya karṇam |
छिन्द्ध्य् अस्य मूर्धानम् अलं चिरेण श्रद्धां च राज्याद् धृतराष्ट्रसूनोः ॥ (१०।२)
chinddhy asya mūrdhānam alaṃ cireṇa śraddhāṃ ca rājyād dhṛtarāṣṭrasūnoḥ ||
तथास्माकं बहवस् तत्र योधाः कर्णं तदा याहि याहीत्य् अवोचन् । (११।१)
tathāsmākaṃ bahavas tatra yodhāḥ karṇaṃ tadā yāhi yāhīty avocan |
जह्य् अर्जुनं कर्ण ततः सचीराः पुनर् वनं यान्तु चिराय पार्थाः ॥ (११।२)
jahy arjunaṃ karṇa tataḥ sacīrāḥ punar vanaṃ yāntu cirāya pārthāḥ ||
ततः कर्णः प्रथमं तत्र पार्थं महेषुभिर् दशभिः पर्यविध्यत् । (१२।१)
tataḥ karṇaḥ prathamaṃ tatra pārthaṃ maheṣubhir daśabhiḥ paryavidhyat |
तम् अर्जुनः प्रत्यविध्यच्छिताग्रैः कक्षान्तरे दशभिर् अतीव क्रुद्धः ॥ (१२।२)
tam arjunaḥ pratyavidhyacchitāgraiḥ kakṣāntare daśabhir atīva kruddhaḥ ||
परस्परं तौ विशिखैः सुतीक्ष्णैस् ततक्षतुः सूतपुत्रो ऽर्जुनश् च । (१३।१)
parasparaṃ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇais tatakṣatuḥ sūtaputro 'rjunaś ca |
परस्परस्यान्तरेप्सू विमर्दे सुभीमम् अभ्याययतुः प्रहृष्टौ ॥ (१३।२)
parasparasyāntarepsū vimarde subhīmam abhyāyayatuḥ prahṛṣṭau ||
अमृष्यमाणश् च महाविमर्दे तत्राक्रुध्यद् भीमसेनो महात्मा । (१४।१)
amṛṣyamāṇaś ca mahāvimarde tatrākrudhyad bhīmaseno mahātmā |
अथाब्रवीत् पाणिना पाणिम् आघ्नन् संदष्टौष्ठो नृत्यति वादयन्न् इव । (१४।२)
athābravīt pāṇinā pāṇim āghnan saṃdaṣṭauṣṭho nṛtyati vādayann iva |
कथं नु त्वां सूतपुत्रः किरीटिन् महेषुभिर् दशभिर् अविध्यद् अग्रे ॥ (१४।३)
kathaṃ nu tvāṃ sūtaputraḥ kirīṭin maheṣubhir daśabhir avidhyad agre ||
यया धृत्या सर्वभूतान्य् अजैषीर् ग्रासं ददद् वह्नये खाण्डवे त्वम् । (१५।१)
yayā dhṛtyā sarvabhūtāny ajaiṣīr grāsaṃ dadad vahnaye khāṇḍave tvam |
तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्वम् अहं वैनं गदया पोथयिष्ये ॥ (१५।२)
tayā dhṛtyā sūtaputraṃ jahi tvam ahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye ||
अथाब्रवीद् वासुदेवो ऽपि पार्थं दृष्ट्वा रथेषून् प्रतिहन्यमानान् । (१६।१)
athābravīd vāsudevo 'pi pārthaṃ dṛṣṭvā ratheṣūn pratihanyamānān |
अमीमृदत् सर्वथा ते ऽद्य कर्णो ह्य् अस्त्रैर् अस्त्राणि किम् इदं किरीटिन् ॥ (१६।२)
amīmṛdat sarvathā te 'dya karṇo hy astrair astrāṇi kim idaṃ kirīṭin ||
स वीर किं मुह्यसि नावधीयसे नदन्त्य् एते कुरवः सम्प्रहृष्टाः । (१७।१)
sa vīra kiṃ muhyasi nāvadhīyase nadanty ete kuravaḥ samprahṛṣṭāḥ |
कर्णं पुरस्कृत्य विदुर् हि सर्वे त्वदस्त्रम् अस्त्रैर् विनिपात्यमानम् ॥ (१७।२)
karṇaṃ puraskṛtya vidur hi sarve tvadastram astrair vinipātyamānam ||
यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं युगे युगे राक्षसाश् चापि घोराः । (१८।१)
yayā dhṛtyā nihataṃ tāmasāstraṃ yuge yuge rākṣasāś cāpi ghorāḥ |
दम्भोद्भवाश् चासुराश् चाहवेषु तया धृत्या त्वं जहि सूतपुत्रम् ॥ (१८।२)
dambhodbhavāś cāsurāś cāhaveṣu tayā dhṛtyā tvaṃ jahi sūtaputram ||
अनेन वास्य क्षुरनेमिनाद्य संछिन्द्धि मूर्धानम् अरेः प्रसह्य । (१९।१)
anena vāsya kṣuraneminādya saṃchinddhi mūrdhānam areḥ prasahya |
मया निसृष्टेन सुदर्शनेन वज्रेण शक्रो नमुचेर् इवारेः ॥ (१९।२)
mayā nisṛṣṭena sudarśanena vajreṇa śakro namucer ivāreḥ ||
किरातरूपी भगवान् यया च त्वया महत्या परितोषितो ऽभूत् । (२०।१)
kirātarūpī bhagavān yayā ca tvayā mahatyā paritoṣito 'bhūt |
तां त्वं धृतिं वीर पुनर् गृहीत्वा सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम् ॥ (२०।२)
tāṃ tvaṃ dhṛtiṃ vīra punar gṛhītvā sahānubandhaṃ jahi sūtaputram ||
ततो महीं सागरमेखलां त्वं सपत्तनां ग्रामवतीं समृद्धाम् । (२१।१)
tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ sapattanāṃ grāmavatīṃ samṛddhām |
प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां यशश् च पार्थातुलम् आप्नुहि त्वम् ॥ (२१।२)
prayaccha rājñe nihatārisaṃghāṃ yaśaś ca pārthātulam āpnuhi tvam ||
संचोदितो भीमजनार्दनाभ्यां स्मृत्वा तदात्मानम् अवेक्ष्य सत्त्वम् । (२२।१)
saṃcodito bhīmajanārdanābhyāṃ smṛtvā tadātmānam avekṣya sattvam |
महात्मनश् चागमने विदित्वा प्रयोजनं केशवम् इत्य् उवाच ॥ (२२।२)
mahātmanaś cāgamane viditvā prayojanaṃ keśavam ity uvāca ||
प्रादुष्करोम्य् एष महास्त्रम् उग्रं शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः । (२३।१)
prāduṣkaromy eṣa mahāstram ugraṃ śivāya lokasya vadhāya sauteḥ |
तन् मे ऽनुजानातु भवान् सुराश् च ब्रह्मा भवो ब्रह्मविदश् च सर्वे ॥ (२३।२)
tan me 'nujānātu bhavān surāś ca brahmā bhavo brahmavidaś ca sarve ||
इत्य् ऊचिवान् ब्राह्मम् असह्यम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे मनसा संविधेयम् । (२४।१)
ity ūcivān brāhmam asahyam astraṃ prāduścakre manasā saṃvidheyam |
ततो दिशश् च प्रदिशश् च सर्वाः समावृणोत् सायकैर् भूरितेजाः । (२४।२)
tato diśaś ca pradiśaś ca sarvāḥ samāvṛṇot sāyakair bhūritejāḥ |
ससर्ज बाणान् भरतर्षभो ऽपि शतंशतान् एकवद् आशुवेगान् ॥ (२४।३)
sasarja bāṇān bharatarṣabho 'pi śataṃśatān ekavad āśuvegān ||
वैकर्तनेनापि तथाजिमध्ये सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः । (२५।१)
vaikartanenāpi tathājimadhye sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ |
ते घोषिणः पाण्डवम् अभ्युपेयुः पर्जन्यमुक्ता इव वारिधाराः ॥ (२५।२)
te ghoṣiṇaḥ pāṇḍavam abhyupeyuḥ parjanyamuktā iva vāridhārāḥ ||
स भीमसेनं च जनार्दनं च किरीटिनं चाप्य् अमनुष्यकर्मा । (२६।१)
sa bhīmasenaṃ ca janārdanaṃ ca kirīṭinaṃ cāpy amanuṣyakarmā |
त्रिभिस् त्रिभिर् भीमबलो निहत्य ननाद घोरं महता स्वरेण ॥ (२६।२)
tribhis tribhir bhīmabalo nihatya nanāda ghoraṃ mahatā svareṇa ||
स कर्णबाणाभिहतः किरीटी भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च । (२७।१)
sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca |
अमृष्यमाणः पुनर् एव पार्थः शरान् दशाष्टौ च समुद्बबर्ह ॥ (२७।२)
amṛṣyamāṇaḥ punar eva pārthaḥ śarān daśāṣṭau ca samudbabarha ||
सुषेणम् एकेन शरेण विद्ध्वा शल्यं चतुर्भिस् त्रिभिर् एव कर्णम् । (२८।१)
suṣeṇam ekena śareṇa viddhvā śalyaṃ caturbhis tribhir eva karṇam |
ततः सुमुक्तैर् दशभिर् जघान सभापतिं काञ्चनवर्मनद्धम् ॥ (२८।२)
tataḥ sumuktair daśabhir jaghāna sabhāpatiṃ kāñcanavarmanaddham ||
स राजपुत्रो विशिरा विबाहुर् विवाजिसूतो विधनुर् विकेतुः । (२९।१)
sa rājaputro viśirā vibāhur vivājisūto vidhanur viketuḥ |
ततो रथाग्राद् अपतत् प्रभग्नः परश्वधैः शाल इवाभिकृत्तः ॥ (२९।२)
tato rathāgrād apatat prabhagnaḥ paraśvadhaiḥ śāla ivābhikṛttaḥ ||
पुनश् च कर्णं त्रिभिर् अष्टभिश् च द्वाभ्यां चतुर्भिर् दशभिश् च विद्ध्वा । (३०।१)
punaś ca karṇaṃ tribhir aṣṭabhiś ca dvābhyāṃ caturbhir daśabhiś ca viddhvā |
चतुःशतान् द्विरदान् सायुधीयान् हत्वा रथान् अष्टशतं जघान । (३०।२)
catuḥśatān dviradān sāyudhīyān hatvā rathān aṣṭaśataṃ jaghāna |
सहस्रम् अश्वांश् च पुनश् च सादीन् अष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान् ॥ (३०।३)
sahasram aśvāṃś ca punaś ca sādīn aṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān ||
दृष्ट्वाजिमुख्याव् अथ युध्यमानौ दिदृक्षवः शूरवराव् अरिघ्नौ । (३१।१)
dṛṣṭvājimukhyāv atha yudhyamānau didṛkṣavaḥ śūravarāv arighnau |
कर्णं च पार्थं च नियम्य वाहान् खस्था महीस्थाश् च जनावतस्थुः ॥ (३१।२)
karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhān khasthā mahīsthāś ca janāvatasthuḥ ||
ततो धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा सुघोषम् आछिद्यत पाण्डवस्य । (३२।१)
tato dhanurjyā sahasātikṛṣṭā sughoṣam āchidyata pāṇḍavasya |
तस्मिन् क्षणे सूतपुत्रस् तु पार्थं समाचिनोत् क्षुद्रकाणां शतेन ॥ (३२।२)
tasmin kṣaṇe sūtaputras tu pārthaṃ samācinot kṣudrakāṇāṃ śatena ||
निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश् च तीक्ष्णैस् तैलप्रधौतैः खगपत्रवाजैः । (३३।१)
nirmuktasarpapratimaiś ca tīkṣṇais tailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥ |
षष्ट्या नाराचैर् वासुदेवं बिभेद तदन्तरं सोमकाः प्राद्रवन्त ॥ (३३।२)
ṣaṣṭyā nārācair vāsudevaṃ bibheda tadantaraṃ somakāḥ prādravanta ||
ततो धनुर्ज्याम् अवधम्य शीघ्रं शरान् अस्तान् आधिरथेर् विधम्य । (३४।१)
tato dhanurjyām avadhamya śīghraṃ śarān astān ādhirather vidhamya |
सुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो रणे पार्थः सोमकान् प्रत्यगृह्णात् । (३४।२)
susaṃrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo raṇe pārthaḥ somakān pratyagṛhṇāt |
न पक्षिणः संपतन्त्य् अन्तरिक्षे क्षेपीयसास्त्रेण कृते ऽन्धकारे ॥ (३४।३)
na pakṣiṇaḥ saṃpatanty antarikṣe kṣepīyasāstreṇa kṛte 'ndhakāre ||
शल्यं च पार्थो दशभिः पृषत्कैर् भृशं तनुत्रे प्रहसन्न् अविध्यत् । (३५।१)
śalyaṃ ca pārtho daśabhiḥ pṛṣatkair bhṛśaṃ tanutre prahasann avidhyat |
ततः कर्णं द्वादशभिः सुमुक्तैर् विद्ध्वा पुनः सप्तभिर् अभ्यविध्यत् ॥ (३५।२)
tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ sumuktair viddhvā punaḥ saptabhir abhyavidhyat ||
स पार्थबाणासनवेगनुन्नैर् दृढाहतः पत्रिभिर् उग्रवेगैः । (३६।१)
sa pārthabāṇāsanaveganunnair dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ |
विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषुः ॥ (३६।२)
vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ ||
ततस् त्रिभिश् च त्रिदशाधिपोपमं शरैर् बिभेदाधिरथिर् धनंजयम् । (३७।१)
tatas tribhiś ca tridaśādhipopamaṃ śarair bibhedādhirathir dhanaṃjayam |
शरांस् तु पञ्च ज्वलितान् इवोरगान् प्रवीरयामास जिघांसुर् अच्युते ॥ (३७।२)
śarāṃs tu pañca jvalitān ivoragān pravīrayāmāsa jighāṃsur acyute ||
ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य सुवर्णचित्रं न्यपतन् सुमुक्ताः । (३८।१)
te varma bhittvā puruṣottamasya suvarṇacitraṃ nyapatan sumuktāḥ |
वेगेन गाम् आविविशुः सुवेगाः स्नात्वा च कर्णाभिमुखाः प्रतीयुः ॥ (३८।२)
vegena gām āviviśuḥ suvegāḥ snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ ||
तान् पञ्चभल्लैस् त्वरितैः सुमुक्तैस् त्रिधा त्रिधैकैकम् अथोच्चकर्त । (३९।१)
tān pañcabhallais tvaritaiḥ sumuktais tridhā tridhaikaikam athoccakarta |
धनंजयस् ते न्यपतन् पृथिव्यां महाहयस् तक्षकपुत्रपक्षाः ॥ (३९।२)
dhanaṃjayas te nyapatan pṛthivyāṃ mahāhayas takṣakaputrapakṣāḥ ||
ततः प्रजज्वाल किरीटमाली क्रोधेन कक्षं प्रदहन्न् इवाग्निः । (४०।१)
tataḥ prajajvāla kirīṭamālī krodhena kakṣaṃ pradahann ivāgniḥ |
स कर्णम् आकर्णविकृष्टसृष्टैः शरैः शरीरान्तकरैर् ज्वलद्भिः । (४०।२)
sa karṇam ākarṇavikṛṣṭasṛṣṭaiḥ śaraiḥ śarīrāntakarair jvaladbhiḥ |
मर्मस्व् अविध्यत् स चचाल दुःखाद् धैर्यात् तु तस्थाव् अतिमात्रधैर्यः ॥ (४०।३)
marmasv avidhyat sa cacāla duḥkhād dhairyāt tu tasthāv atimātradhairyaḥ ||
ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश् च रविप्रभा कर्णरथश् च राजन् । (४१।१)
tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaś ca raviprabhā karṇarathaś ca rājan |
अदृश्य आसीत् कुपिते धनंजये तुषारनीहारवृतं यथा नभः ॥ (४१।२)
adṛśya āsīt kupite dhanaṃjaye tuṣāranīhāravṛtaṃ yathā nabhaḥ ||
स चक्ररक्षान् अथ पादरक्षान् पुरःसरान् पृष्ठगोपांश् च सर्वान् । (४२।१)
sa cakrarakṣān atha pādarakṣān puraḥsarān pṛṣṭhagopāṃś ca sarvān |
दुर्योधनेनानुमतान् अरिघ्नान् समुच्चितान् सुरथान् सारभूतान् ॥ (४२।२)
duryodhanenānumatān arighnān samuccitān surathān sārabhūtān ||
द्विसाहस्रान् समरे सव्यसाची कुरुप्रवीरान् ऋषभः कुरूणाम् । (४३।१)
dvisāhasrān samare savyasācī kurupravīrān ṛṣabhaḥ kurūṇām |
क्षणेन सर्वान् सरथाश्वसूतान् निनाय राजन् क्षयम् एकवीरः ॥ (४३।२)
kṣaṇena sarvān sarathāśvasūtān nināya rājan kṣayam ekavīraḥ ||
अथापलायन्त विहाय कर्णं तवात्मजाः कुरवश् चावशिष्टाः । (४४।१)
athāpalāyanta vihāya karṇaṃ tavātmajāḥ kuravaś cāvaśiṣṭāḥ |
हतान् अवाकीर्य शरक्षतांश् च लालप्यमानांस् तनयान् पितॄंश् च ॥ (४४।२)
hatān avākīrya śarakṣatāṃś ca lālapyamānāṃs tanayān pitṝṃś ca ||
स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या भयावदीर्णैः कुरुभिर् विहीनः । (४५।१)
sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā bhayāvadīrṇaiḥ kurubhir vihīnaḥ |
न विव्यथे भारत तत्र कर्णः प्रतीपम् एवार्जुनम् अभ्यधावत् ॥ (४५।२)
na vivyathe bhārata tatra karṇaḥ pratīpam evārjunam abhyadhāvat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.