भीष्म उवाच । (१।१)

जामदग्न्येन रामेण पितुर् वधम् अमृष्यता । (१।२)

राजा परशुहस्तेन । (१।३)

क्रुद्धेन च महाभागे हैहयाधिपतिर् हतः । (१।४)

हेहयस्य महात्मनः । (१।५)

शतानि दश बाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै ॥ (१।६)

पुनश्च धनुर् आदाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता । (२।१)

निर्दग्धं क्षत्रम् असकृद् रथेन जयता महीम् ॥ (२।२)

एवम् उच्चावचैर् अस्त्रैर् भार्गवेण महात्मना । (३।१)

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा । (३।२)

एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा ॥ (३।३)

ततः सम्भूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः । (४।१)

उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर् नियतात्मभिः ॥ (४।२)

पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम् । (५।१)

धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः । (५।२)

लोके ऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः । (५।३)

ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत् तदा । (५।४)

इमं चैवात्र वक्ष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् ॥ (५।५)

अथोतथ्य इति ख्यात आसीद् धीमान् ऋषिः पुरा । (६।१)

ममता नाम तस्यासीद् भार्या परमसंमता ॥ (६।२)

उतथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् । (७।१)

बृहस्पतिर् बृहत्तेजा ममतां सो ऽन्वपद्यत ॥ (७।२)

उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् । (८।१)

अन्तर्वत्नी अहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यताम् इति ॥ (८।२)

अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते । (९।१)

औतथ्यो वेदम् अत्रैव षडङ्गं प्रत्यधीयत ॥ (९।२)

अमोघरेतास्त्वं चापि नूनं भवितुम् अर्हसि । (१०।१)

तस्माद् एवंगते ऽद्य त्वम् उपारमितुम् अर्हसि ॥ (१०।२)

एवम् उक्तस्तया सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः । (११।१)

कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम् ॥ (११।२)

संबभूव ततः कामी तया सार्धम् अकामया । (१२।१)

उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थो ऽभ्यभाषत ॥ (१२।२)

भोस्तात कन्यस वदे द्वयोर् नास्त्यत्र संभवः । (१३।१)

अमोघशुक्रश्च भवान् पूर्वं चाहम् इहागतः । (१३।२)

अमोघरेताश्च भवान् न पीडां कर्तुम् अर्हति । (१३।३)

अश्रुत्वैव तु तद् वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः । (१३।४)

जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम् । (१३।५)

शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः । (१३।६)

पद्भ्याम् आरोधयन् मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः । (१३।७)

स्थानम् अप्राप्तम् अथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा । (१३।८)

पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः ॥ (१३।९)

शशाप तं ततः क्रुद्ध एवम् उक्तो बृहस्पतिः । (१४।१)

उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवान् ऋषिः ॥ (१४।२)

यस्मात् त्वम् ईदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति । (१५।१)

एवम् आत्थ वचस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ॥ (१५।२)

स वै दीर्घतमा नाम शापाद् ऋषिर् अजायत । (१६।१)

बृहस्पतेर् बृहत्कीर्तेर् बृहस्पतिर् इवौजसा । (१६।२)

जात्यन्धो वेदवित् प्राज्ञः पत्नीं लेभे स्वविद्यया । (१६।३)

तरुणीं रूपसम्पन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम् ॥ (१६।४)

स पुत्राञ् जनयामास गौतमादीन् महायशाः । (१७।१)

ऋषेर् उतथ्यस्य तदा संतानकुलवृद्धये । (१७।२)

धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः । (१७।३)

गोधर्मं सौरभेयाच्च सो ऽधीत्य निखिलं मुनिः । (१७।४)

प्रावर्तत तथा कर्तुं श्रद्धावांस्तम् अशङ्कया । (१७।५)

ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः । (१७।६)

क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः । (१७।७)

अहो ऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुम् अर्हति । (१७।८)

तस्माद् एनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे । (१७।९)

इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम् । (१७।१०)

पत्नी । (१७।११)

भीष्मः । (१७।१२)

पत्नी । (१७।१३)

दीर्घतमाः । (१७।१४)

भीष्मः । (१७।१५)

पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा । (१७।१६)

प्रद्विषन्तीं पतिर् भार्यां किं मां द्वेष्टीति चाब्रवीत् । (१७।१७)

पतिर् भार्यानुभरणाद् भर्ता चेति प्रकीर्त्यते । (१७।१८)

अहं त्वां भरणं कृत्वा जात्यन्धं ससुता सदा । (१७।१९)

नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः । (१७।२०)

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः । (१७।२१)

प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा । (१७।२२)

नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थी त्वं भविष्यसि । (१७।२३)

त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारकम् । (१७।२४)

यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भरेयं यथा पुरा । (१७।२५)

अद्य प्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता । (१७।२६)

एक एव पतिर् नार्या यावज्जीवं परायणम् । (१७।२७)

मृते जीवति वा तस्मिन् नापरं प्राप्नुयान् नरम् । (१७।२८)

अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः । (१७।२९)

अपतीनां तु नारीणाम् अद्य प्रभृति पातकम् । (१७।३०)

यद्यस्ति चेद् धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः । (१७।३१)

अकीर्तिः परिवादश्च नित्यकालं भवन्तु वै । (१७।३२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता । (१७।३३)

गङ्गाम् आनीयताम् एष पुत्रा इत्येवम् अब्रवीत् ॥ (१७।३४)

लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः । (१८।१)

काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन् ॥ (१८।२)

न स्याद् अन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्यो ऽयम् इति स्म ते । (१९।१)

कर्मण्यथ ततः क्रूरे तेषां बुद्धिर् अजायत । (१९।२)

चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुर् अथो गृहान् ॥ (१९।३)

सो ऽनुस्रोतस्तदा राजन् प्लवमान ऋषिस्ततः । (२०।१)

जगाम सुबहून् देशान् अन्धस्तेनोडुपेन ह ॥ (२०।२)

तं तु राजा बलिर् नाम सर्वधर्मविशारदः । (२१।१)

अपश्यन् मज्जनगतः स्रोतसाभ्याशम् आगतम् ॥ (२१।२)

जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः । (२२।१)

ज्ञात्वा चैनं स वव्रे ऽथ पुत्रार्थं मनुजर्षभ । (२२।२)

तं पूजयित्वा राजर्षिर् विश्रान्तं मुनिम् अब्रवीत् ॥ (२२।३)

संतानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद । (२३।१)

पुत्रान् धर्मार्थकुशलान् उत्पादयितुम् अर्हसि ॥ (२३।२)

एवम् उक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवान् ऋषिः । (२४।१)

तस्मै स राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत् तदा ॥ (२४।२)

अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह । (२५।१)

स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत् तदा ॥ (२५।२)

तस्यां काक्षीवदादीन् स शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी । (२६।१)

जनयामास धर्मात्मा पुत्रान् एकादशैव तु ॥ (२६।२)

काक्षीवदादीन् पुत्रांस्तान् दृष्ट्वा सर्वान् अधीयतः । (२७।१)

मुदा च तान् बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान् । (२७।२)

उवाच तम् ऋषिं राजा ममैत इति वीर्यवान् ॥ (२७।३)

नेत्युवाच महर्षिस्तं ममैवैत इति ब्रुवन् । (२८।१)

शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः ॥ (२८।२)

अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव । (२९।१)

अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां हि मे ॥ (२९।२)

ततः प्रसादयामास पुनस्तम् ऋषिसत्तमम् । (३०।१)

बलिः सुदेष्णां भार्यां च तस्मै तां प्राहिणोत् पुनः ॥ (३०।२)

तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीम् अथाब्रवीत् । (३१।१)

भविष्यति कुमारस्ते तेजस्वी सत्यवाग् इति ॥ (३१।२)

तत्राङ्गो नाम राजर्षिः सुदेष्णायाम् अजायत । (३२।१)

अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः । (३२।२)

तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामकथिता भुवि । (३२।३)

अङ्गस्याङ्गो ऽभवद् देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः । (३२।४)

कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः । (३२।५)

पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः । (३२।६)

एवं बलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः । (३२।७)

एवम् अन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि ॥ (३२।८)

जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः । (३३।१)

एतच्छ्रुत्वा त्वम् अप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम् ॥ (३३।२)