MBh, 5, 104
Select a line for its word-by-word analysis.
ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् । (२।१)
jñātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śokavardhanam |
सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम् ॥ (२।२)
suhṛdāṃ kleśadātāraṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam ||
कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः । (३।१)
kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ |
सौहृदाद् वा सुहृत्स्निग्धो भगवान् वा पितामहः ॥ (३।२)
sauhṛdād vā suhṛtsnigdho bhagavān vā pitāmahaḥ ||
उक्तं भगवता वाक्यम् उक्तं भीष्मेण यत् क्षमम् । (४।२)
uktaṃ bhagavatā vākyam uktaṃ bhīṣmeṇa yat kṣamam |
दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । (५।२)
durlabho vai suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt |
तिष्ठते हि सुहृद् यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठति ॥ (५।३)
tiṣṭhate hi suhṛd yatra na bandhustatra tiṣṭhati ||
न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः ॥ (६।२)
na kartavyaśca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ ||
विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा । (८।१)
viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmo jijñāsayā purā |
अभ्यगच्छत् स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥ (८।२)
abhyagacchat svayaṃ bhūtvā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ ||
बुभुक्षुः क्षुधितो राजन्न् आश्रमं कौशिकस्य ह ॥ (९।२)
bubhukṣuḥ kṣudhito rājann āśramaṃ kauśikasya ha ||
विश्वामित्रो ऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् । (१०।१)
viśvāmitro 'tha saṃbhrāntaḥ śrapayāmāsa vai carum |
अन्नं तेन यदा भुक्तम् अन्यैर् दत्तं तपस्विभिः । (११।१)
annaṃ tena yadā bhuktam anyair dattaṃ tapasvibhiḥ |
अथ गृह्यान्नम् अत्युष्णं विश्वामित्रो ऽभ्युपागमत् ॥ (११।२)
atha gṛhyānnam atyuṣṇaṃ viśvāmitro 'bhyupāgamat ||
भुक्तं मे तिष्ठ तावत् त्वम् इत्युक्त्वा भगवान् ययौ । (१२।१)
bhuktaṃ me tiṣṭha tāvat tvam ityuktvā bhagavān yayau |
विश्वामित्रस्ततो राजन् स्थित एव महाद्युतिः ॥ (१२।२)
viśvāmitrastato rājan sthita eva mahādyutiḥ ||
भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना तद् बाहुभ्यां पार्श्वतो ऽगमत् । (१३।१)
bhaktaṃ pragṛhya mūrdhnā tad bāhubhyāṃ pārśvato 'gamat |
स्थितः स्थाणुर् इवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः ॥ (१३।२)
sthitaḥ sthāṇur ivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ ||
तस्य शुश्रूषणे यत्नम् अकरोद् गालवो मुनिः । (१४।१)
tasya śuśrūṣaṇe yatnam akarod gālavo muniḥ |
गौरवाद् बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया ॥ (१४।२)
gauravād bahumānācca hārdena priyakāmyayā ||
वासिष्ठं वेषम् आस्थाय कौशिकं भोजनेप्सया ॥ (१५।२)
vāsiṣṭhaṃ veṣam āsthāya kauśikaṃ bhojanepsayā ||
स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा । (१६।१)
sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhriyamāṇaṃ maharṣiṇā |
तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता ॥ (१६।२)
tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā ||
प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् । (१७।१)
pratigṛhya tato dharmastathaivoṣṇaṃ tathā navam |
भुक्त्वा प्रीतो ऽस्मि विप्रर्षे तम् उक्त्वा स मुनिर् गतः ॥ (१७।२)
bhuktvā prīto 'smi viprarṣe tam uktvā sa munir gataḥ ||
क्षत्रभावाद् अपगतो ब्राह्मणत्वम् उपागतः । (१८।१)
kṣatrabhāvād apagato brāhmaṇatvam upāgataḥ |
धर्मस्य वचनात् प्रीतो विश्वामित्रस्तदाभवत् ॥ (१८।२)
dharmasya vacanāt prīto viśvāmitrastadābhavat ||
विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः । (१९।१)
viśvāmitrastu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ |
शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमान् इत्युवाच तम् । (१९।२)
śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimān ityuvāca tam |
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम् । (२०।१)
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gālavo munisattamam |
प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् ॥ (२०।२)
prīto madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutim ||
दक्षिणां कां प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि । (२१।१)
dakṣiṇāṃ kāṃ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi |
दक्षिणाभिर् उपेतं हि कर्म सिध्यति मानवम् ॥ (२१।२)
dakṣiṇābhir upetaṃ hi karma sidhyati mānavam ||
दक्षिणानां हि सृष्टानाम् अपवर्गेण भुज्यते । (२२।१)
dakṣiṇānāṃ hi sṛṣṭānām apavargeṇa bhujyate |
स्वर्गे क्रतुफलं सद्भिर् दक्षिणा शान्तिर् उच्यते । (२२।२)
svarge kratuphalaṃ sadbhir dakṣiṇā śāntir ucyate |
किम् आहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवान् इति ॥ (२२।३)
kim āharāmi gurvarthaṃ bravītu bhagavān iti ||
विश्वामित्रस्तम् असकृद् गच्छ गच्छेत्यचोदयत् ॥ (२३।२)
viśvāmitrastam asakṛd gaccha gacchetyacodayat ||
असकृद् गच्छ गच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः । (२४।१)
asakṛd gaccha gaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ |
किंचिद् आगतसंरम्भो विश्वामित्रो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (२५।२)
kiṃcid āgatasaṃrambho viśvāmitro 'bravīd idam ||
एकतः श्यामकर्णानां शतान्यष्टौ ददस्व मे । (२६।१)
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ śatānyaṣṭau dadasva me |
हयानां चन्द्रशुभ्राणां गच्छ गालव माचिरम् ॥ (२६।२)
hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ gaccha gālava māciram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.