संजय उवाच । (१।१)

ततस्ते सहिता वीराः प्रयाता दक्षिणामुखाः । (१।२)

उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशम् आगताः ॥ (१।३)

विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समभवंस्तदा । (२।१)

गहनं देशम् आसाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते ॥ (२।२)

सेनानिवेशम् अभितो नातिदूरम् अवस्थिताः । (३।१)

निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात् क्षतविक्षताः ॥ (३।२)

दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य पाण्डवान् अन्वचिन्तयन् । (४।१)

श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ (४।२)

अनुसारभयाद् भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन् पुनः । (५।१)

ते मुहूर्तं ततो गत्वा श्रान्तवाहाः पिपासिताः ॥ (५।२)

नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशं गताः । (६।१)

राज्ञो वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥ (६।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (७।१)

अश्रद्धेयम् इदं कर्म कृतं भीमेन संजय । (७।२)

यत् स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः ॥ (७।३)

अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा । (८।१)

पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम संजय ॥ (८।२)

न दिष्टम् अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः । (९।१)

यत् समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः ॥ (९।२)

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय । (१०।१)

हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा ॥ (१०।२)

कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति । (११।१)

न ह्यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुम् उत्सहे ॥ (११।२)

कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च संजय । (१२।१)

प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात् ॥ (१२।२)

आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां स्थित्वा मूर्ध्नि च संजय । (१३।१)

कथम् अद्य भविष्यामि प्रेष्यभूतो दुरन्तकृत् ॥ (१३।२)

कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय । (१४।१)

येन पुत्रशतं पूर्णम् एकेन निहतं मम ॥ (१४।२)

कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः । (१५।१)

अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण संजय ॥ (१५।२)

अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम । (१६।१)

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किम् अकुर्वत संजय ॥ (१६।२)

संजय उवाच । (१७।१)

गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरम् अवस्थिताः । (१७।२)

अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलताकुलम् ॥ (१७।३)

ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर् हयोत्तमैः । (१८।१)

सूर्यास्तमयवेलायाम् आसेदुः सुमहद् वनम् ॥ (१८।२)

नानामृगगणैर् जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् । (१९।१)

नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम् ॥ (१९।२)

नानातोयसमाकीर्णं तडागैर् उपशोभितम् । (२०।१)

पद्मिनीशतसंछन्नं नीलोत्पलसमायुतम् ॥ (२०।२)

प्रविश्य तद् वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः । (२१।१)

शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥ (२१।२)

उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः । (२२।१)

ददृशुर् द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम् ॥ (२२।२)

ते ऽवतीर्य रथेभ्यस्तु विप्रमुच्य च वाजिनः । (२३।१)

उपस्पृश्य यथान्यायं संध्याम् अन्वासत प्रभो ॥ (२३।२)

ततो ऽस्तं पर्वतश्रेष्ठम् अनुप्राप्ते दिवाकरे । (२४।१)

सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत ॥ (२४।२)

ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिर् अलंकृतम् । (२५।१)

नभो ऽंशुकम् इवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥ (२५।२)

ईषच्चापि प्रवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः । (२६।१)

दिवाचराश्च ये सत्त्वास्ते निद्रावशम् आगताः ॥ (२६।२)

रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादो ऽभूत् सुदारुणः । (२७।१)

क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी ॥ (२७।२)

तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः । (२८।१)

कृतवर्मा कृपो द्रौणिर् उपोपविविशुः समम् ॥ (२८।२)

तत्रोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समन्ततः । (२९।१)

तम् एवार्थम् अतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम् ॥ (२९।२)

निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर् धरणीतले । (३०।१)

श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥ (३०।२)

ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महारथौ । (३१।१)

सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले । (३१।२)

तौ तु सुप्तौ महाराज श्रमशोकसमन्वितौ ॥ (३१।३)

क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत । (३२।१)

नैव स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन् ॥ (३२।२)

न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानो ऽतिमन्युना । (३३।१)

वीक्षांचक्रे महाबाहुस्तद् वनं घोरदर्शनम् ॥ (३३।२)

वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्त्वैर् निषेवितम् । (३४।१)

अपश्यत महाबाहुर् न्यग्रोधं वायसायुतम् ॥ (३४।२)

तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् । (३५।१)

सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक् पृथग् अपाश्रयाः ॥ (३५।२)

सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः । (३६।१)

सो ऽपश्यत् सहसायान्तम् उलूकं घोरदर्शनम् ॥ (३६।२)

महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् । (३७।१)

सुदीर्घघोणानखरं सुपर्णम् इव वेगिनम् ॥ (३७।२)

सो ऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः । (३८।१)

न्यग्रोधस्य ततः शाखां प्रार्थयामास भारत ॥ (३८।२)

संनिपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । (३९।१)

सुप्ताञ् जघान सुबहून् वायसान् वायसान्तकः ॥ (३९।२)

केषांचिद् अछिनत् पक्षाञ् शिरांसि च चकर्त ह । (४०।१)

चरणांश्चैव केषांचिद् बभञ्ज चरणायुधः ॥ (४०।२)

क्षणेनाहन् स बलवान् ये ऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः । (४१।१)

तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशां पते । (४१।२)

न्यग्रोधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतो ऽभवत् ॥ (४१।३)

तांस्तु हत्वा ततः काकान् कौशिको मुदितो ऽभवत् । (४२।१)

प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥ (४२।२)

तद् दृष्ट्वा सोपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि । (४३।१)

तद्भावकृतसंकल्पो द्रौणिर् एको व्यचिन्तयत् ॥ (४३।२)

उपदेशः कृतो ऽनेन पक्षिणा मम संयुगे । (४४।१)

शत्रूणां क्षपणे युक्तः प्राप्तकालश्च मे मतः ॥ (४४।२)

नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः । (४५।१)

बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः । (४५।२)

राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ॥ (४५।३)

पतंगाग्निसमां वृत्तिम् आस्थायात्मविनाशिनीम् । (४६।१)

न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः । (४६।२)

छद्मना तु भवेत् सिद्धिः शत्रूणां च क्षयो महान् ॥ (४६।३)

तत्र संशयिताद् अर्थाद् यो ऽर्थो निःसंशयो भवेत् । (४७।१)

तं जना बहु मन्यन्ते ये ऽर्थशास्त्रविशारदाः ॥ (४७।२)

यच्चाप्यत्र भवेद् वाच्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् । (४८।१)

कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता ॥ (४८।२)

निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे । (४९।१)

सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैर् अकृतात्मभिः ॥ (४९।२)

अस्मिन्न् अर्थे पुरा गीतौ श्रूयेते धर्मचिन्तकैः । (५०।१)

श्लोकौ न्यायम् अवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः ॥ (५०।२)

परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः । (५१।१)

प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं रिपोर् बलम् ॥ (५१।२)

निद्रार्तम् अर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् । (५२।१)

भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद् भवेत् ॥ (५२।२)

इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे । (५३।१)

पाण्डूनां सह पाञ्चालैर् द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ॥ (५३।२)

स क्रूरां मतिम् आस्थाय विनिश्चित्य मुहुर् मुहुः । (५४।१)

सुप्तौ प्राबोधयत् तौ तु मातुलं भोजम् एव च ॥ (५४।२)

नोत्तरं प्रतिपेदे च तत्र युक्तं ह्रिया वृतः । (५५।१)

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पविह्वलम् अब्रवीत् ॥ (५५।२)

हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो महाबलः । (५६।१)

यस्यार्थे वैरम् अस्माभिर् आसक्तं पाण्डवैः सह ॥ (५६।२)

एकाकी बहुभिः क्षुद्रैर् आहवे शुद्धविक्रमः । (५७।१)

पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः ॥ (५७।२)

वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसम् इदं कृतम् । (५८।१)

मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता ॥ (५८।२)

विनर्दन्ति स्म पाञ्चालाः क्ष्वेडन्ति च हसन्ति च । (५९।१)

धमन्ति शङ्खाञ् शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन् ॥ (५९।२)

वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः । (६०।१)

अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव हि ॥ (६०।२)

अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् । (६१।१)

सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहान् अयम् ॥ (६१।२)

दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम् । (६२।१)

रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते लोमहर्षणाः ॥ (६२।२)

पाण्डवैर् धार्तराष्ट्राणां यद् इदं कदनं कृतम् । (६३।१)

वयम् एव त्रयः शिष्टास्तस्मिन्महति वैशसे ॥ (६३।२)

केचिन्नागशतप्राणाः केचित् सर्वास्त्रकोविदाः । (६४।१)

निहताः पाण्डवेयैः स्म मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥ (६४।२)

एवम् एतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः । (६५।१)

यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते कार्ये ऽपि दुष्करे ॥ (६५।२)

भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहाद् अपचीयते । (६६।१)

व्यापन्ने ऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तद् उच्यताम् ॥ (६६।२)