वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् । (१।२)

तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता ॥ (१।३)

भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । (२।१)

स्रुचावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी ॥ (२।२)

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर् बहुभिर् नृप । (३।१)

भर्ता मे देवराजः स्याद् इति निश्चित्य भामिनी ॥ (३।२)

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह । (४।१)

चरन्त्या नियमांस्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीव्रान् सुदुश्चरान् ॥ (४।२)

तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते । (५।१)

भक्त्या च भगवान् प्रीतः परया पाकशासनः ॥ (५।२)

आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः । (६।१)

आस्थाय रूपं विप्रर्षेर् वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ (६।२)

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम् । (७।१)

आचारैर् मुनिभिर् दृष्टैः पूजयामास भारत ॥ (७।२)

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । (८।१)

भगवन्मुनिशार्दूल किम् आज्ञापयसि प्रभो ॥ (८।२)

सर्वम् अद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । (९।१)

शक्रभक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथंचन ॥ (९।२)

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन । (१०।१)

शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः ॥ (१०।२)

इत्युक्तो भगवान् देवः स्मयन्न् इव निरीक्ष्य ताम् । (११।१)

उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्न् इव भारत ॥ (११।२)

उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मे ऽसि सुव्रते । (१२।१)

यदर्थम् अयम् आरम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः ॥ (१२।२)

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने । (१३।१)

तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति ॥ (१३।२)

यानि स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । (१४।१)

तपसा तानि प्राप्यानि तपोमूलं महत् सुखम् ॥ (१४।२)

इह कृत्वा तपो घोरं देहं संन्यस्य मानवाः । (१५।१)

देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचो मम ॥ (१५।२)

पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । (१६।१)

पचेत्युक्त्वा स भगवाञ् जगाम बलसूदनः ॥ (१६।२)

आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । (१७।१)

अविदूरे ततस्तस्माद् आश्रमात् तीर्थ उत्तमे । (१७।२)

इन्द्रतीर्थे महाराज त्रिषु लोकेषु विश्रुते ॥ (१७।३)

तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान् पाकशासनः । (१८।१)

बदराणाम् अपचनं चकार विबुधाधिपः ॥ (१८।२)

ततः स प्रयता राजन् वाग्यता विगतक्लमा । (१९।१)

तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् । (१९।२)

अपचद् राजशार्दूल बदराणि महाव्रता ॥ (१९।३)

तस्याः पचन्त्याः सुमहान् कालो ऽगात् पुरुषर्षभ । (२०।१)

न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयम् अभ्यगात् ॥ (२०।२)

हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसंचयः । (२१।१)

अकाष्ठम् अग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरम् अथादहत् ॥ (२१।२)

पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना । (२२।१)

दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघा ॥ (२२।२)

चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयद् अनिन्दिता । (२३।१)

दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः प्रियकाम्यया ॥ (२३।२)

अथ तत् कर्म दृष्ट्वास्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः । (२४।१)

ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपम् आत्मनः ॥ (२४।२)

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् । (२५।१)

प्रीतो ऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च ॥ (२५।२)

तस्माद् यो ऽभिमतः कामः स ते सम्पत्स्यते शुभे । (२६।१)

देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि ॥ (२६।२)

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । (२७।१)

सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम् । (२७।२)

विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिर् अभिप्लुतम् ॥ (२७।३)

अस्मिन् खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा । (२८।१)

त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर् हिमवन्तम् अरुन्धतीम् ॥ (२८।२)

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः । (२९।१)

वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल ॥ (२९।२)

तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने । (३०।१)

अनावृष्टिर् अनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी ॥ (३०।२)

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः । (३१।१)

अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत् तदा ॥ (३१।२)

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियमम् आस्थिताम् । (३२।१)

अथागमत् त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा ॥ (३२।२)

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः । (३३।१)

ताम् अभ्येत्याब्रवीद् देवो भिक्षाम् इच्छाम्यहं शुभे ॥ (३३।२)

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना । (३४।१)

क्षीणो ऽन्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । (३४।२)

ततो ऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते ॥ (३४।३)

इत्युक्ता सापचत् तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । (३५।१)

अधिश्रित्य समिद्धे ऽग्नौ बदराणि यशस्विनी ॥ (३५।२)

दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा । (३६।१)

अतीता सा त्वनावृष्टिर् घोरा द्वादशवार्षिकी ॥ (३६।२)

अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः । (३७।१)

अहःसमः स तस्यास्तु कालो ऽतीतः सुदारुणः ॥ (३७।२)

ततस्ते मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात् । (३८।१)

ततः स भगवान् प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं तदा ॥ (३८।२)

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वम् इमान् ऋषीन् । (३९।१)

प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च ॥ (३९।२)

ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान् हरः । (४०।१)

ततो ऽब्रवीत् तदा तेभ्यस्तस्यास्तच्चरितं महत् ॥ (४०।२)

भवद्भिर् हिमवत्पृष्ठे यत् तपः समुपार्जितम् । (४१।१)

अस्याश्च यत् तपो विप्रा न समं तन्मतं मम ॥ (४१।२)

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् । (४२।१)

अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः ॥ (४२।२)

ततः प्रोवाच भगवांस्ताम् एवारुन्धतीं पुनः । (४३।१)

वरं वृणीष्व कल्याणि यत् ते ऽभिलषितं हृदि ॥ (४३।२)

साब्रवीत् पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । (४४।१)

भगवान् यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्याद् इदम् उत्तमम् । (४४।२)

सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् ॥ (४४।३)

तथास्मिन् देवदेवेश त्रिरात्रम् उषितः शुचिः । (४५।१)

प्राप्नुयाद् उपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम् । (४५।२)

एवम् अस्त्विति तां चोक्त्वा हरो यातस्तदा दिवम् ॥ (४५।३)

ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम् । (४६।१)

अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासासहां सतीम् ॥ (४६।२)

एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया । (४७।१)

यथा त्वया महाभागे मदर्थं संशितव्रते ॥ (४७।२)

विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन् समर्पितः । (४८।१)

तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः ॥ (४८।२)

विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे । (४९।१)

अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना ॥ (४९।२)

तस्य चाहं प्रसादेन तव कल्याणि तेजसा । (५०।१)

प्रवक्ष्याम्यपरं भूयो वरम् अत्र यथाविधि ॥ (५०।२)

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः । (५१।१)

स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान् देहन्यासाच्च दुर्लभान् ॥ (५१।२)

इत्युक्त्वा भगवान् देवः सहस्राक्षः प्रतापवान् । (५२।१)

स्रुचावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ (५२।२)

गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह । (५३।१)

पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम् ॥ (५३।२)

नेदुर् दुन्दुभयश्चापि समन्तात् सुमहास्वनाः । (५४।१)

मारुतश्च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धो विशां पते ॥ (५४।२)

उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम् । (५५।१)

तपसोग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत ॥ (५५।२)

जनमेजय उवाच । (५६।१)

का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना । (५६।२)

श्रोतुम् इच्छाम्यहं ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि मे ॥ (५६।३)

वैशंपायन उवाच । (५७।१)

भारद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः । (५७।२)

दृष्ट्वाप्सरसम् आयान्तीं घृताचीं पृथुलोचनाम् ॥ (५७।३)

स तु जग्राह तद् रेतः करेण जपतां वरः । (५८।१)

तदावपत् पर्णपुटे तत्र सा संभवच्छुभा ॥ (५८।२)

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः । (५९।१)

नाम चास्याः स कृतवान् भारद्वाजो महामुनिः ॥ (५९।२)

स्रुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि । (६०।१)

स च ताम् आश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम् ॥ (६०।२)

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः । (६१।१)

जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम् ॥ (६१।२)