भीष्म उवाच । (१।१)

शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाथ स यक्षो भरतर्षभ । (१।२)

प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः । (१।३)

भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव ॥ (१।४)

भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे । (२।१)

किंचित् कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्गं स्वम् इदं तव । (२।२)

आगन्तव्यं त्वया काले सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (२।३)

प्रभुः संकल्पसिद्धो ऽस्मि कामरूपी विहंगमः । (३।१)

मत्प्रसादात् पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलान् ॥ (३।२)

स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि त्वदीयं पार्थिवात्मजे । (४।१)

सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव ॥ (४।२)

शिखण्ड्युवाच । (५।१)

प्रतिदास्यामि भगवंल् लिङ्गं पुनर् इदं तव । (५।२)

किंचित् कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर ॥ (५।३)

प्रतिप्रयाते दाशार्णे पार्थिवे हेमवर्मणि । (६।१)

कन्यैवाहं भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि ॥ (६।२)

भीष्म उवाच । (७।१)

इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप । (७।२)

अन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः ॥ (७।३)

स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षो नराधिप । (८।१)

यक्षरूपं च तद् दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत ॥ (८।२)

ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वम् आसाद्य पार्थिव । (९।१)

विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत् । (९।२)

यथावृत्तं तु तत् सर्वम् आचख्यौ द्रुपदस्य च ॥ (९।३)

द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षम् आहारयत् परम् । (१०।१)

सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा ॥ (१०।२)

ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर् नृप । (११।१)

पुरुषो ऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवान् इति ॥ (११।२)

अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत् तदा । (१२।१)

पाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखामर्षसमन्वितः ॥ (१२।२)

ततः काम्पिल्यम् आसाद्य दशार्णाधिपतिस्तदा । (१३।१)

प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम् ॥ (१३।२)

ब्रूहि मद्वचनाद् दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम् । (१४।१)

यद् वै कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवान् असि दुर्मते । (१४।२)

फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः ॥ (१४।३)

एवम् उक्तस्तु तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम । (१५।१)

दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः ॥ (१५।२)

तत आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे । (१६।१)

तस्मै पाञ्चालको राजा गाम् अर्घ्यं च सुसत्कृतम् । (१६।२)

प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना ॥ (१६।३)

तां पूजां नाभ्यनन्दत् स वाक्यं चेदम् उवाच ह । (१७।१)

यद् उक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा ॥ (१७।२)

यत् ते ऽहम् अधमाचार दुहित्रर्थे ऽस्मि वञ्चितः । (१८।१)

तस्य पापस्य करणात् फलं प्राप्नुहि दुर्मते ॥ (१८।२)

देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि । (१९।१)

उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम् ॥ (१९।२)

तद् उपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः । (२०।१)

दशार्णपतिदूतेन मन्त्रिमध्ये पुरोधसा ॥ (२०।२)

अब्रवीद् भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः । (२१।१)

यद् आह मां भवान् ब्रह्मन् संबन्धिवचनाद् वचः । (२१।२)

तस्योत्तरं प्रतिवचो दूत एव वदिष्यति ॥ (२१।३)

ततः संप्रेषयामास द्रुपदो ऽपि महात्मने । (२२।१)

हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ (२२।२)

समागम्य तु राज्ञा स दशार्णपतिना तदा । (२३।१)

तद् वाक्यम् आददे राजन् यद् उक्तं द्रुपदेन ह ॥ (२३।२)

आगमः क्रियतां व्यक्तं कुमारो वै सुतो मम । (२४।१)

मिथ्यैतद् उक्तं केनापि तन्न श्रद्धेयम् इत्युत ॥ (२४।२)

ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा विमर्शयुक्तो युवतीर् वरिष्ठाः । (२५।१)

संप्रेषयामास सुचारुरूपाः शिखण्डिनं स्त्री पुमान् वेति वेत्तुम् ॥ (२५।२)

ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर् हि सर्वम् । (२६।१)

शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र दशार्णराजाय महानुभावम् ॥ (२६।२)

ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमान् अथ । (२७।१)

संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासम् उवास ह ॥ (२७।२)

शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद् वित्तं जनेश्वरः । (२८।१)

हस्तिनो ऽश्वांश्च गाश्चैव दास्यो बहुशतास्तथा । (२८।२)

पूजितश्च प्रतिययौ निवर्त्य तनयां किल ॥ (२८।३)

विनीतकिल्बिषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे । (२९।१)

प्रतियाते तु दाशार्णे हृष्टरूपा शिखण्डिनी ॥ (२९।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः । (३०।१)

लोकानुयात्रां कुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम् ॥ (३०।२)

स तद्गृहस्योपरि वर्तमान आलोकयामास धनाधिगोप्ता । (३१।१)

स्थूणस्य यक्षस्य निशाम्य वेश्म स्वलंकृतं माल्यगुणैर् विचित्रम् ॥ (३१।२)

लाजैश्च गन्धैश्च तथा वितानैर् अभ्यर्चितं धूपनधूपितं च । (३२।१)

ध्वजैः पताकाभिर् अलंकृतं च भक्ष्यान्नपेयामिषदत्तहोमम् ॥ (३२।२)

तत् स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम् । (३३।१)

अथाब्रवीद् यक्षपतिस्तान् यक्षान् अनुगांस्तदा ॥ (३३।२)

स्वलंकृतम् इदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः । (३४।१)

नोपसर्पति मां चापि कस्माद् अद्य सुमन्दधीः ॥ (३४।२)

यस्माज्जानन् सुमन्दात्मा माम् असौ नोपसर्पति । (३५।१)

तस्मात् तस्मै महादण्डो धार्यः स्याद् इति मे मतिः ॥ (३५।२)

यक्षा ऊचुः । (३६।१)

द्रुपदस्य सुता राजन् राज्ञो जाता शिखण्डिनी । (३६।२)

तस्यै निमित्ते कस्मिंश्चित् प्रादात् पुरुषलक्षणम् ॥ (३६।३)

अग्रहील् लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतस्तिष्ठते गृहे । (३७।१)

नोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीस्वरूपवान् ॥ (३७।२)

एतस्मात् कारणाद् राजन् स्थूणो न त्वाद्य पश्यति । (३८।१)

श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानम् इह तिष्ठताम् ॥ (३८।२)

भीष्म उवाच । (३९।१)

आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपो ऽब्रवीत् । (३९।२)

कर्तास्मि निग्रहं तस्येत्युवाच स पुनः पुनः ॥ (३९।३)

सो ऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रम् आहूतः पृथिवीपते । (४०।१)

स्त्रीस्वरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः ॥ (४०।२)

तं शशाप सुसंक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दन । (४१।१)

एवम् एव भवत्वस्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः ॥ (४१।२)

ततो ऽब्रवीद् यक्षपतिर् महात्मा यस्माद् अदास्त्ववमन्येह यक्षान् । (४२।१)

शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन् ॥ (४२।२)

अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्माद् एतत् कृतं त्वया । (४३।१)

तस्माद् अद्य प्रभृत्येव त्वं स्त्री स पुरुषस्तथा ॥ (४३।२)

ततः प्रसादयामासुर् यक्षा वैश्रवणं किल । (४४।१)

स्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः ॥ (४४।२)

ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः । (४५।१)

सर्वान् यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया ॥ (४५।२)

हते शिखण्डिनि रणे स्वरूपं प्रतिपत्स्यते । (४६।१)

स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः ॥ (४६।२)

इत्युक्त्वा भगवान् देवो यक्षराक्षसपूजितः । (४७।१)

प्रययौ सह तैः सर्वैर् निमेषान्तरचारिभिः ॥ (४७।२)

स्थूणस्तु शापं सम्प्राप्य तत्रैव न्यवसत् तदा । (४८।१)

समये चागमत् तं वै शिखण्डी स क्षपाचरम् ॥ (४८।२)

सो ऽभिगम्याब्रवीद् वाक्यं प्राप्तो ऽस्मि भगवन्न् इति । (४९।१)

तम् अब्रवीत् ततः स्थूणः प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः ॥ (४९।२)

आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम् । (५०।१)

सर्वम् एव यथावृत्तम् आचचक्षे शिखण्डिने ॥ (५०।२)

यक्ष उवाच । (५१।१)

शप्तो वैश्रवणेनास्मि त्वत्कृते पार्थिवात्मज । (५१।२)

गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान् यथासुखम् ॥ (५१।३)

दिष्टम् एतत् पुरा मन्ये न शक्यम् अतिवर्तितुम् । (५२।१)

गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम् ॥ (५२।२)

भीष्म उवाच । (५३।१)

एवम् उक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत । (५३।२)

प्रत्याजगाम नगरं हर्षेण महतान्वितः ॥ (५३।३)

पूजयामास विविधैर् गन्धमाल्यैर् महाधनैः । (५४।१)

द्विजातीन् देवताश्चापि चैत्यान् अथ चतुष्पथान् ॥ (५४।२)

द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना । (५५।१)

मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः ॥ (५५।२)

शिष्यार्थं प्रददौ चापि द्रोणाय कुरुपुंगव । (५६।१)

शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा ॥ (५६।२)

प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः । (५७।१)

शिखण्डी सह युष्माभिर् धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ (५७।२)

मम त्वेतच्चरास्तात यथावत् प्रत्यवेदयन् । (५८।१)

जडान्धबधिराकारा ये युक्ता द्रुपदे मया ॥ (५८।२)

एवम् एष महाराज स्त्रीपुमान् द्रुपदात्मजः । (५९।१)

सम्भूतः कौरवश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः ॥ (५९।२)

ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता । (६०।१)

द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ ॥ (६०।२)

नाहम् एनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम् । (६१।१)

मुहूर्तम् अपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत ॥ (६१।२)

व्रतम् एतन्मम सदा पृथिव्याम् अपि विश्रुतम् । (६२।१)

स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चापि स्त्रीनाम्नि स्त्रीस्वरूपिणि ॥ (६२।२)

न मुञ्चेयम् अहं बाणान् इति कौरवनन्दन । (६३।१)

न हन्याम् अहम् एतेन कारणेन शिखण्डिनम् ॥ (६३।२)

एतत् तत्त्वम् अहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः । (६४।१)

ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम् ॥ (६४।२)

यदि भीष्मः स्त्रियं हन्याद्धन्याद् आत्मानम् अप्युत । (६५।१)

नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम् ॥ (६५।२)

संजय उवाच । (६६।१)

एतच्छ्रुत्वा तु कौरव्यो राजा दुर्योधनस्तदा । (६६।२)

मुहूर्तम् इव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तम् अमन्यत ॥ (६६।३)