MBh, 1, 209
Select a line for its word-by-word analysis.
अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षन्तुम् अर्हसि नो द्विज ॥ (२।२)
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantum arhasi no dvija ||
यद् वयं संशितात्मानं प्रलोब्धुं त्वाम् इहागताः ॥ (३।२)
yad vayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvām ihāgatāḥ ||
अवध्यास्तु स्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्मचिन्तकाः । (४।१)
avadhyāstu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ |
तस्माद् धर्मेण धर्मज्ञ नास्मान् हिंसितुम् अर्हसि ॥ (४।२)
tasmād dharmeṇa dharmajña nāsmān hiṃsitum arhasi ||
सर्वभूतेषु धर्मज्ञ मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । (५।१)
sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate |
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वन्ति पालनम् । (६।१)
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam |
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म तस्मात् त्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (६।२)
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāt tvaṃ kṣantum arhasi ||
एवम् उक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । (७।२)
evam uktastu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt |
यदा च वो ग्राहभूता गृह्णन्तीः पुरुषाञ् जले । (९।१)
yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñ jale |
उत्कर्षति जलात् कश्चित् स्थलं पुरुषसत्तमः ॥ (९।२)
utkarṣati jalāt kaścit sthalaṃ puruṣasattamaḥ ||
तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वरूपं प्रतिपत्स्यथ । (१०।१)
tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svarūpaṃ pratipatsyatha |
तानि सर्वाणि तीर्थानि इतः प्रभृति चैव ह । (११।१)
tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ prabhṛti caiva ha |
नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्यातिं यास्यन्ति सर्वशः । (११।२)
nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ |
पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानि मनीषिणाम् ॥ (११।३)
puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇām ||
ततो ऽभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । (१२।२)
tato 'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam |
अचिन्तयामोपसृत्य तस्माद् देशात् सुदुःखिताः ॥ (१२।३)
acintayāmopasṛtya tasmād deśāt suduḥkhitāḥ ||
क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम् । (१३।१)
kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram |
समागच्छेम यो नस्तद् रूपम् आपादयेत् पुनः ॥ (१३।२)
samāgacchema yo nastad rūpam āpādayet punaḥ ||
ता वयं चिन्तयित्वैवं मुहूर्ताद् इव भारत । (१४।१)
tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtād iva bhārata |
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिम् उत नारदम् ॥ (१४।२)
dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣim uta nāradam ||
सर्वा हृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिम् अमितद्युतिम् । (१५।१)
sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣim amitadyutim |
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्म व्यथिताननाः ॥ (१५।२)
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vyathitānanāḥ ||
स नो ऽपृच्छद् दुःखमूलम् उक्तवत्यो वयं च तत् । (१६।१)
sa no 'pṛcchad duḥkhamūlam uktavatyo vayaṃ ca tat |
क्व गच्छामो वयं सर्वा यत्र लप्स्यामहे पुनः । (१६।२)
kva gacchāmo vayaṃ sarvā yatra lapsyāmahe punaḥ |
श्रुत्वा तच्च यथावृत्तम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१६।३)
śrutvā tacca yathāvṛttam idaṃ vacanam abravīt ||
दक्षिणे सागरानूपे पञ्च तीर्थानि सन्ति वै । (१७।१)
dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai |
तत्राशु पुरुषव्याघ्रः पाण्डवो वो धनंजयः । (१८।१)
tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavo vo dhanaṃjayaḥ |
मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखाद् अस्मान् न संशयः । (१८।२)
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhād asmān na saṃśayaḥ |
इत्युक्त्वा नारदः सर्वास्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (१८।३)
ityuktvā nāradaḥ sarvāstatraivāntaradhīyata ||
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यम् इहागताः । (१९।१)
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyam ihāgatāḥ |
तद् इदं सत्यम् एवाद्य मोक्षिताहं त्वयानघ ॥ (१९।२)
tad idaṃ satyam evādya mokṣitāhaṃ tvayānagha ||
एतास्तु मम वै सख्यश्चतस्रो ऽन्या जले स्थिताः । (२०।१)
etāstu mama vai sakhyaścatasro 'nyā jale sthitāḥ |
कुरु कर्म शुभं वीर एताः सर्वा विमोक्षय ॥ (२०।२)
kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya ||
ततस्ताः पाण्डवश्रेष्ठः सर्वा एव विशां पते । (२१।२)
tatastāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate |
तस्माच्छापाद् अदीनात्मा मोक्षयामास वीर्यवान् ॥ (२१।३)
tasmācchāpād adīnātmā mokṣayāmāsa vīryavān ||
उत्थाय च जलात् तस्मात् प्रतिलभ्य वपुः स्वकम् । (२२।१)
utthāya ca jalāt tasmāt pratilabhya vapuḥ svakam |
तास्तदाप्सरसो राजन्न् अदृश्यन्त यथा पुरा ॥ (२२।२)
tāstadāpsaraso rājann adṛśyanta yathā purā ||
तीर्थानि शोधयित्वा तु तथानुज्ञाय ताः प्रभुः । (२३।१)
tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ |
चित्राङ्गदां पुनर् द्रष्टुं मणलूरपुरं ययौ ॥ (२३।२)
citrāṅgadāṃ punar draṣṭuṃ maṇalūrapuraṃ yayau ||
तस्याम् अजनयत् पुत्रं राजानं बभ्रुवाहनम् । (२४।१)
tasyām ajanayat putraṃ rājānaṃ babhruvāhanam |
तं दृष्ट्वा पाण्डवो राजन् गोकर्णम् अभितो ऽगमत् । (२४।२)
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājan gokarṇam abhito 'gamat |
चित्राङ्गदायाः शुल्कं च गृह्णेमं बभ्रुवाहनम् । (२४।४)
citrāṅgadāyāḥ śulkaṃ ca gṛhṇemaṃ babhruvāhanam |
चित्राङ्गदां पुनर् वाक्यम् अब्रवीत् पाकशासनिः । (२४।६)
citrāṅgadāṃ punar vākyam abravīt pākaśāsaniḥ |
इन्द्रप्रस्थनिवासं मे आगता तत्र रंस्यसे । (२४।८)
indraprasthanivāsaṃ me āgatā tatra raṃsyase |
कुन्तीं युधिष्ठिरं भीमं भ्रातरौ मे कनीयसौ । (२४।९)
kuntīṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmaṃ bhrātarau me kanīyasau |
आगता तत्र पश्येथा अन्यान् अपि च बान्धवान् । (२४।१०)
āgatā tatra paśyethā anyān api ca bāndhavān |
बान्धवैः सहिता भद्रे नन्दसे त्वम् अनिन्दिते । (२४।११)
bāndhavaiḥ sahitā bhadre nandase tvam anindite |
धर्मे स्थितः सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।१२)
dharme sthitaḥ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
जित्वा तु पृथिवीं सर्वां राजसूयं करिष्यति । (२४।१३)
jitvā tu pṛthivīṃ sarvāṃ rājasūyaṃ kariṣyati |
तत्रागच्छन्ति राजानः पृथिव्यां नृपसंज्ञिताः । (२४।१४)
tatrāgacchanti rājānaḥ pṛthivyāṃ nṛpasaṃjñitāḥ |
द्रक्ष्यामि राजसूये त्वां पुत्रं पालय मा शुचः । (२४।१७)
drakṣyāmi rājasūye tvāṃ putraṃ pālaya mā śucaḥ |
तस्माद् भरस्व पुत्रं वै पूरुवंशविवर्धनम् । (२४।१९)
tasmād bharasva putraṃ vai pūruvaṃśavivardhanam |
पाण्डवानां प्रियं पुत्रं तस्मात् पालय सर्वदा । (२४।२१)
pāṇḍavānāṃ priyaṃ putraṃ tasmāt pālaya sarvadā |
विप्रयोगेन संतापं मा कृथास्त्वम् अनिन्दिते । (२४।२२)
viprayogena saṃtāpaṃ mā kṛthāstvam anindite |
आद्यं पशुपतेः स्थानं दर्शनाद् एव मुक्तिदम् । (२४।२४)
ādyaṃ paśupateḥ sthānaṃ darśanād eva muktidam |
यत्र पापो ऽपि मनुजः प्राप्नोत्यभयदं पदम् ॥ (२४।२५)
yatra pāpo 'pi manujaḥ prāpnotyabhayadaṃ padam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.