भीष्म उवाच । (१।१)

समुद्यतो ऽयं भारो मे सुमहान् सागरोपमः । (१।२)

धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः ॥ (१।३)

तस्मिन् अभ्यागते काले प्रतप्ते लोमहर्षणे । (२।१)

मिथोभेदो न मे कार्यस् तेन जीवसि सूतज ॥ (२।२)

न ह्यहं नाद्य विक्रम्य स्थविरो ऽपि शिशोस्तव । (३।१)

युद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज ॥ (३।२)

जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता । (४।१)

न मे व्यथाभवत् काचित् त्वं तु मे किं करिष्यसि ॥ (४।२)

कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो ऽऽत्मबलसंस्तवम् । (५।१)

वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन ॥ (५।२)

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराज्ञः स्वयंवरे । (६।१)

निर्जित्यैकरथेनैव यत् कन्यास्तरसा हृताः ॥ (६।२)

ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानाम् अथो पुनः । (७।१)

मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे ॥ (७।२)

त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणाम् अनयो महान् । (८।१)

उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव ॥ (८।२)

युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सह । (९।१)

द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तम् अस्माद् युद्धात् सुदुर्मते ॥ (९।२)

संजय उवाच । (१०।१)

तम् उवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः । (१०।२)

माम् अवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महद् उद्यतम् ॥ (१०।३)

चिन्त्यताम् इदम् एवाग्रे मम निःश्रेयसं परम् । (११।१)

उभावपि भवन्तौ मे महत् कर्म करिष्यतः ॥ (११।२)

भूयश्च श्रोतुम् इच्छामि परेषां रथसत्तमान् । (१२।१)

ये चैवातिरथास्तत्र तथैव रथयूथपाः ॥ (१२।२)

बलाबलम् अमित्राणां श्रोतुम् इच्छामि कौरव । (१३।१)

प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति ॥ (१३।२)

भीष्म उवाच । (१४।१)

एते रथास्ते संख्यातास्तथैवातिरथा नृप । (१४।२)

ये चाप्यर्धरथा राजन् पाण्डवानाम् अतः शृणु ॥ (१४।३)

यदि कौतूहलं ते ऽद्य पाण्डवानां बले नृप । (१५।१)

रथसंख्यां महाबाहो सहैभिर् वसुधाधिपैः ॥ (१५।२)

स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः । (१६।१)

अग्निवत् समरे तात चरिष्यति न संशयः ॥ (१६।२)

भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथो ऽष्टगुणसंमितः । (१७।१)

नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः ॥ (१७।२)

माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ । (१८।१)

अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ ॥ (१८।२)

एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशम् आत्मनः । (१९।१)

रुद्रवत् प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः ॥ (१९।२)

सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवोद्गताः । (२०।१)

प्रादेशेनाधिकाः पुंभिर् अन्यैस्ते च प्रमाणतः ॥ (२०।२)

सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः । (२१।१)

चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे चातितपस्विनः ॥ (२१।२)

ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः । (२२।१)

जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः । (२२।२)

सर्वे जितमहीपाला दिग्जये भरतर्षभ ॥ (२२।३)

न चैषां पुरुषाः केचिद् आयुधानि गदाः शरान् । (२३।१)

विषहन्ति सदा कर्तुम् अधिज्यान्यपि कौरव । (२३।२)

उद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान् वापि प्रकर्षितुम् ॥ (२३।३)

जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे । (२४।१)

बालैर् अपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः ॥ (२४।२)

ते ते सैन्यं समासाद्य व्याघ्रा इव बलोत्कटाः । (२५।१)

विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः ॥ (२५।२)

एकैकशस्ते संग्रामे हन्युः सर्वान्महीक्षितः । (२६।१)

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत् ॥ (२६।२)

द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः । (२७।१)

ते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत् ॥ (२७।२)

लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान् । (२८।१)

उभयोः सेनयोर् वीर रथो नास्तीह तादृशः ॥ (२८।२)

न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वा । (२९।१)

राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु ॥ (२९।२)

भूतो ऽथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः । (३०।१)

समायुक्तो महाराज यथा पार्थस्य धीमतः ॥ (३०।२)

वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनंजयः । (३१।१)

गाण्डीवं च धनुर् दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः ॥ (३१।२)

अभेद्यं कवचं दिव्यम् अक्षय्यौ च महेषुधी । (३२।१)

अस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एव च ॥ (३२।२)

याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः । (३३।१)

वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि वै ॥ (३३।२)

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् । (३४।१)

हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः ॥ (३४।२)

एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान् सत्यविक्रमः । (३५।१)

तव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन् ॥ (३५।२)

अहं चैनं प्रत्युदियाम् आचार्यो वा धनंजयम् । (३६।१)

न तृतीयो ऽस्ति राजेन्द्र सेनयोर् उभयोर् अपि । (३६।२)

य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तम् उदियाद् रथी ॥ (३६।३)

जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः । (३७।१)

समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान् । (३७।२)

तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावाम् उभावपि ॥ (३७।३)

संजय उवाच । (३८।१)

एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा । (३८।२)

काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः ॥ (३८।३)

मनोभिः सह सावेगैः संस्मृत्य च पुरातनम् । (३९।१)

सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथाप्रत्यक्षदर्शनात् ॥ (३९।२)