MBh, 3, 215
Select a line for its word-by-word analysis.
ऋषयस् तु महाघोरान् दृष्ट्वोत्पातान् पृथग्विधान् । (१।२)
ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān |
अकुर्वञ्शान्तिम् उद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः ॥ (१।३)
akurvañśāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ ||
निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश्चैत्ररथे जनाः । (२।१)
nivasanti vane ye tu tasmiṃścaitrarathe janāḥ |
ते ऽब्रुवन्न् एष नो ऽनर्थः पावकेनाहृतो महान् । (२।२)
te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān |
संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणाम् इति स्म ह ॥ (२।३)
saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha ||
यैर् दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती । (३।२)
yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī |
न तु तत् स्वाहया कर्म कृतं जानाति वै जनः ॥ (३।३)
na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ ||
सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस् त्विति । (४।१)
suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tviti |
अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम् । (५।१)
atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam |
तत्यजुः षट् तदा पत्नीर् विना देवीम् अरुन्धतीम् ॥ (५।२)
tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm ||
सप्तर्षीन् आह च स्वाहा मम पुत्रो ऽयम् इत्युत । (६।२)
saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ityuta |
विश्वामित्रस् तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः । (७।१)
viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ |
पावकं कामसंतप्तम् अदृष्टः पृष्ठतो ऽन्वगात् । (७।२)
pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt |
तत् तेन निखिलं सर्वम् अवबुद्धं यथातथम् ॥ (७।३)
tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham ||
विश्वामित्रस् तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः । (८।१)
viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ |
स्तवं दिव्यं सम्प्रचक्रे महासेनस्य चापि सः ॥ (८।२)
stavaṃ divyaṃ sampracakre mahāsenasya cāpi saḥ ||
जातकर्मादिकास् तस्य क्रियाश् चक्रे महामुनिः ॥ (९।२)
jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ ||
षड्वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य च साधनम् । (१०।१)
ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam |
शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदाम् अपि ॥ (१०।२)
śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api ||
विश्वामित्रश् चकारैतत् कर्म लोकहिताय वै । (११।१)
viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai |
तस्माद् ऋषिः कुमारस्य विश्वामित्रो ऽभवत् प्रियः ॥ (११।२)
tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ ||
अन्वजानाच्च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः । (१२।१)
anvajānācca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ |
अब्रवीच्च मुनीन् सर्वान् नापराध्यन्ति वै स्त्रियः । (१२।२)
abravīcca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ |
श्रुत्वा तु तत्त्वतस् तस्मात् ते पत्नीः सर्वतो ऽत्यजन् ॥ (१२।३)
śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan ||
स्कन्दं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सहिताब्रुवन् । (१३।१)
skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan |
अविषह्यबलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिरम् ॥ (१३।२)
aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram ||
यदि वा न निहंस्येनम् अद्येन्द्रो ऽयं भविष्यति । (१४।१)
yadi vā na nihaṃsyenam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati |
त्रैलोक्यं संनिगृह्यास्मांस् त्वां च शक्र महाबलः ॥ (१४।२)
trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ ||
स्रष्टारम् अपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत् ॥ (१५।२)
sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet ||
सर्वास् त्वद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः । (१६।१)
sarvās tvadyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ |
कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्युक्त्वा च ता ययुः ॥ (१६।२)
kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathetyuktvā ca tā yayuḥ ||
तम् अप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास् तु ताः । (१७।१)
tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ |
अशक्यो ऽयं विचिन्त्यैवं तम् एव शरणं ययुः ॥ (१७।२)
aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ ||
ऊचुश् चापि त्वम् अस्माकं पुत्रो ऽस्माभिर् धृतं जगत् । (१८।१)
ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat |
अभिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लवाः ॥ (१८।२)
abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ ||
ताः सम्पूज्य महासेनः कामांश्चासां प्रदाय सः । (१९।१)
tāḥ sampūjya mahāsenaḥ kāmāṃścāsāṃ pradāya saḥ |
अपश्यद् अग्निम् आयान्तं पितरं बलिनां बली ॥ (१९।२)
apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī ||
परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः स्थिरम् ॥ (२०।२)
parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram ||
सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा । (२१।१)
sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā |
धात्री सा पुत्रवत् स्कन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत ॥ (२१।२)
dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata ||
अग्निर् भूत्वा नैगमेयश् छागवक्त्रो बहुप्रजः । (२३।१)
agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.