MBh, 12, 306
Select a line for its word-by-word analysis.
अव्यक्तस्थं परं यत् तत् पृष्टस्ते ऽहं नराधिप । (१।२)
avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭaste 'haṃ narādhipa |
परं गुह्यम् इमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥ (१।३)
paraṃ guhyam imaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa ||
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यद् इष्टं ते सुदुर्लभम् । (४।१)
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṃ te sudurlabham |
तत् ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ (४।२)
tat te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ ||
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रम् इच्छामि वेदितुम् ॥ (५।२)
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum ||
ततो माम् आह भगवान् आस्यं स्वं विवृतं कुरु । (७।१)
tato mām āha bhagavān āsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru |
विवृतं च ततो मे ऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ (७।२)
vivṛtaṃ ca tato me 'syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī ||
ततो विदह्यमानो ऽहं प्रविष्टो ऽम्भस्तदानघ । (८।१)
tato vidahyamāno 'haṃ praviṣṭo 'mbhastadānagha |
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवान् आह भास्करः । (१०।१)
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ |
प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज ॥ (१०।२)
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija ||
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ । (११।१)
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha |
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ (११।२)
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati ||
प्राप्स्यसे च यद् इष्टं तत् सांख्ययोगेप्सितं पदम् । (१२।१)
prāpsyase ca yad iṣṭaṃ tat sāṃkhyayogepsitaṃ padam |
एतावद् उक्त्वा भगवान् अस्तम् एवाभ्यवर्तत ॥ (१२।२)
etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata ||
ततो ऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ । (१३।१)
tato 'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau |
गृहम् आगत्य संहृष्टो ऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ (१३।२)
gṛham āgatya saṃhṛṣṭo 'cintayaṃ vai sarasvatīm ||
ततो ऽहम् अर्घ्यं विधिवत् सरस्वत्यै न्यवेदयम् । (१५।१)
tato 'ham arghyaṃ vidhivat sarasvatyai nyavedayam |
ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् । (१६।१)
tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham |
कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतम् उत्तमम् । (१७।१)
kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatam uttamam |
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥ (१७।२)
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ ||
व्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ (१८।२)
vyāpto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ ||
मिषतो देवलस्यापि ततो ऽर्धं हृतवान् अहम् । (१९।१)
miṣato devalasyāpi tato 'rdhaṃ hṛtavān aham |
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततो ऽहम् अनुमानितः ॥ (२०।२)
pitrā te munibhiścaiva tato 'ham anumānitaḥ ||
दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानघ । (२१।१)
daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayānagha |
बीजम् एतत् पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् । (२२।१)
bījam etat puraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm |
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तो ऽहं नराधिप ॥ (२२।२)
sūryasya cānubhāvena pravṛtto 'haṃ narādhipa ||
कर्तुं शतपथं वेदम् अपूर्वं कारितं च मे । (२३।१)
kartuṃ śatapathaṃ vedam apūrvaṃ kāritaṃ ca me |
शिष्याणाम् अखिलं कृत्स्नम् अनुज्ञातं ससंग्रहम् । (२४।१)
śiṣyāṇām akhilaṃ kṛtsnam anujñātaṃ sasaṃgraham |
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ (२४।२)
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ ||
शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताः । (२५।१)
śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitāḥ |
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तद् अनुचिन्तयम् ॥ (२५।२)
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tad anucintayam ||
किम् अत्र ब्रह्मण्यम् ऋतं किं च वेद्यम् अनुत्तमम् । (२६।१)
kim atra brahmaṇyam ṛtaṃ kiṃ ca vedyam anuttamam |
चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो माम् अपृच्छत ॥ (२६।२)
cintaye tatra cāgatya gandharvo mām apṛcchata ||
चतुर्विंशतिकान् प्रश्नान् पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव । (२७।२)
caturviṃśatikān praśnān pṛṣṭvā vedasya pārthiva |
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तथा ॥ (२७।३)
pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā ||
विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणम् एव च । (२८।१)
viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇam eva ca |
ज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञो ज्ञः कस्तपा अतपास्तथा । (२८।२)
jñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kastapā atapāstathā |
सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ (२८।३)
sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca ||
वेद्यावेद्यं तथा राजन्न् अचलं चलम् एव च । (२९।१)
vedyāvedyaṃ tathā rājann acalaṃ calam eva ca |
अपूर्वम् अक्षयं क्षय्यम् एतत् प्रश्नम् अनुत्तमम् ॥ (२९।२)
apūrvam akṣayaṃ kṣayyam etat praśnam anuttamam ||
अथोक्तश्च मया राजन् राजा गन्धर्वसत्तमः । (३०।१)
athoktaśca mayā rājan rājā gandharvasattamaḥ |
पृष्टवान् अनुपूर्वेण प्रश्नम् उत्तमम् अर्थवत् ॥ (३०।२)
pṛṣṭavān anupūrveṇa praśnam uttamam arthavat ||
मुहूर्तं मृष्यतां तावद् यावद् एनं विचिन्तये । (३१।१)
muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvad yāvad enaṃ vicintaye |
बाढम् इत्येव कृत्वा स तूष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥ (३१।२)
bāḍham ityeva kṛtvā sa tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ ||
ततो ऽन्वचिन्तयम् अहं भूयो देवीं सरस्वतीम् । (३२।१)
tato 'nvacintayam ahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm |
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतम् इवोद्धृतम् ॥ (३२।२)
manasā sa ca me praśno dadhno ghṛtam ivoddhṛtam ||
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ (३३।२)
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām ||
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशे ऽधि धिष्ठिता ॥ (३४।२)
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe 'dhi dhiṣṭhitā ||
अथोक्तस्तु मया राजन् राजा विश्वावसुस्तदा । (३५।१)
athoktastu mayā rājan rājā viśvāvasustadā |
श्रूयतां यद् भवान् अस्मान् प्रश्नं संपृष्टवान् इह ॥ (३५।२)
śrūyatāṃ yad bhavān asmān praśnaṃ saṃpṛṣṭavān iha ||
विश्वाविश्वेति यद् इदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि । (३६।१)
viśvāviśveti yad idaṃ gandharvendrānupṛcchasi |
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद् भूतभव्यभयंकरम् ॥ (३६।२)
viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyād bhūtabhavyabhayaṃkaram ||
त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद् अविश्वो निष्कलस्तथा । (३७।१)
triguṇaṃ guṇakartṛtvād aviśvo niṣkalastathā |
अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् । (३८।१)
avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam |
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ (३८।२)
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā ||
ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर् ज्ञेयं निष्कलम् एव च । (३९।१)
jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhur jñeyaṃ niṣkalam eva ca |
अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते ॥ (३९।२)
ajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkala ucyate ||
कस्तपा अतपाः प्रोक्तः को ऽसौ पुरुष उच्यते । (४०।१)
kastapā atapāḥ proktaḥ ko 'sau puruṣa ucyate |
तपाः प्रकृतिर् इत्याहुर् अतपा निष्कलः स्मृतः ॥ (४०।२)
tapāḥ prakṛtir ityāhur atapā niṣkalaḥ smṛtaḥ ||
तथैवावेद्यम् अव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते । (४१।१)
tathaivāvedyam avyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate |
चलाचलम् इति प्रोक्तं त्वया तद् अपि मे शृणु ॥ (४१।२)
calācalam iti proktaṃ tvayā tad api me śṛṇu ||
चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः । (४२।१)
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ |
अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ (४२।२)
akṣepasargayoḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ ||
अजौ नित्यावुभौ प्राहुर् अध्यात्मगतिनिश्चयाः ॥ (४३।२)
ajau nityāvubhau prāhur adhyātmagatiniścayāḥ ||
अक्षयत्वात् प्रजनने अजम् अत्राहुर् अव्ययम् । (४४।१)
akṣayatvāt prajanane ajam atrāhur avyayam |
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ (४४।२)
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate ||
गुणक्षयत्वात् प्रकृतिः कर्तृत्वाद् अक्षयं बुधाः । (४५।१)
guṇakṣayatvāt prakṛtiḥ kartṛtvād akṣayaṃ budhāḥ |
एषा ते ऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥ (४५।२)
eṣā te ''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī ||
विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि । (४६।१)
vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi |
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ (४६।२)
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ ||
जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्न् एते यतश्च्युताः । (४७।१)
jāyante ca mriyante ca yasminn ete yataścyutāḥ |
वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ (४७।२)
vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama ||
साङ्गोपाङ्गान् अपि यदि पञ्च वेदान् अधीयते । (४८।१)
sāṅgopāṅgān api yadi pañca vedān adhīyate |
यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद् गन्धर्वसत्तम । (४९।१)
yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathed gandharvasattama |
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं नापि वा घृतम् ॥ (४९।२)
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ nāpi vā ghṛtam ||
तथा वेद्यम् अवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति । (५०।१)
tathā vedyam avedyaṃ ca vedavidyo na vindati |
द्रष्टव्यौ नित्यम् एवैतौ तत्परेणान्तरात्मना । (५१।१)
draṣṭavyau nityam evaitau tatpareṇāntarātmanā |
यथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ (५१।२)
yathāsya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ ||
अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीम् इमाम् । (५२।१)
ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīm imām |
परित्यज्य क्षयम् इह अक्षयं धर्मम् आस्थितः ॥ (५२।२)
parityajya kṣayam iha akṣayaṃ dharmam āsthitaḥ ||
यदा तु पश्यते ऽत्यन्तम् अहन्यहनि काश्यप । (५३।१)
yadā tu paśyate 'tyantam ahanyahani kāśyapa |
अन्यश्च शश्वद् अव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः । (५४।१)
anyaśca śaśvad avyaktastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकम् अच्युतम् । (५५।१)
tenaitannābhijānanti pañcaviṃśakam acyutam |
जन्ममृत्युभयाद् योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥ (५५।२)
janmamṛtyubhayād yogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ ||
पञ्चविंशं यद् एतत् ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम । (५६।२)
pañcaviṃśaṃ yad etat te proktaṃ brāhmaṇasattama |
तथा तन्न तथा वेति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (५६।३)
tathā tanna tathā veti tad bhavān vaktum arhati ||
जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे श्रुतम् । (५७।१)
jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutam |
पराशरस्य विप्रर्षेर् वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ (५७।२)
parāśarasya viprarṣer vārṣagaṇyasya dhīmataḥ ||
भिक्षोः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च । (५८।१)
bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca |
गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ (५८।२)
gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ ||
कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वम् एव मया श्रुतम् । (६०।१)
kaśyapasya pituścaiva pūrvam eva mayā śrutam |
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ (६०।२)
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ ||
दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैत्येभ्यश्च ततस्ततः । (६१।१)
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daityebhyaśca tatastataḥ |
प्राप्तम् एतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ (६१।२)
prāptam etanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta ||
तस्मात् तद् वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुम् इच्छामि ब्राह्मण । (६२।१)
tasmāt tad vai bhavadbuddhyā śrotum icchāmi brāhmaṇa |
भवान् प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ (६२।२)
bhavān prabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān ||
न तवाविदितं किंचिद् भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः । (६३।१)
na tavāviditaṃ kiṃcid bhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ |
सांख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्न् अवाप्तं कृत्स्नम् एव च । (६५।१)
sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmann avāptaṃ kṛtsnam eva ca |
तथैव योगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ (६५।२)
tathaiva yogajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ ||
निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् । (६६।१)
niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram |
श्रोतुम् इच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥ (६६।२)
śrotum icchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā ||
कृत्स्नधारिणम् एव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम । (६७।२)
kṛtsnadhāriṇam eva tvāṃ manye gandharvasattama |
जिज्ञाससि च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ (६७।३)
jijñāsasi ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam ||
अबुध्यमानां प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः । (६८।१)
abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ |
न तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ (६८।२)
na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam ||
सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (६९।२)
sāṃkhyayogāśca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt ||
पश्यंस्तथैवापश्यंश्च पश्यत्यन्यस्तथानघ । (७०।१)
paśyaṃstathaivāpaśyaṃśca paśyatyanyastathānagha |
षड्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति । (७०।२)
ṣaḍviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati |
न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनम् अनुपश्यति ॥ (७०।३)
na tu paśyati paśyaṃstu yaścainam anupaśyati ||
पञ्चविंशो ऽभिमन्येत नान्यो ऽस्ति परमो मम । (७१।१)
pañcaviṃśo 'bhimanyeta nānyo 'sti paramo mama |
न चतुर्विंशको ऽग्राह्यो मनुजैर् ज्ञानदर्शिभिः ॥ (७१।२)
na caturviṃśako 'grāhyo manujair jñānadarśibhiḥ ||
मत्स्येवोदकम् अन्वेति प्रवर्तति प्रवर्तनात् । (७२।१)
matsyevodakam anveti pravartati pravartanāt |
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषो ऽप्यनुबुध्यते । (७२।२)
yathaiva budhyate matsyastathaiṣo 'pyanubudhyate |
यदा तु मन्यते ऽन्यो ऽहम् अन्य एष इति द्विजः । (७४।१)
yadā tu manyate 'nyo 'ham anya eṣa iti dvijaḥ |
अन्यश्च राजन्न् अवरस्तथान्यः पञ्चविंशकः । (७५।१)
anyaśca rājann avarastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
तत्स्थत्वाद् अनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ (७५।२)
tatsthatvād anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ ||
तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकम् अच्युतम् । (७६।१)
tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakam acyutam |
जन्ममृत्युभयाद् भीता योगाः सांख्याश्च काश्यप । (७६।२)
janmamṛtyubhayād bhītā yogāḥ sāṃkhyāśca kāśyapa |
तदा स सर्वविद् विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ (७७।२)
tadā sa sarvavid vidvānna punarjanma vindati ||
एवम् अप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च ते ऽनघ । (७८।१)
evam apratibuddhaśca budhyamānaśca te 'nagha |
बुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ (७८।२)
buddhaścokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt ||
पश्यापश्यं यो ऽनुपश्येत् क्षेमं तत्त्वं च काश्यप । (७९।१)
paśyāpaśyaṃ yo 'nupaśyet kṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa |
केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात् परं च यत् ॥ (७९।२)
kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśāt paraṃ ca yat ||
तथ्यं शुभं चैतद् उक्तं त्वया भोः सम्यक् क्षेम्यं देवताद्यं यथावत् । (८०।२)
tathyaṃ śubhaṃ caitad uktaṃ tvayā bhoḥ samyak kṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvat |
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ते ॥ (८०।३)
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namaste ||
एवम् उक्त्वा सम्प्रयातो दिवं स विभ्राजन् वै श्रीमता दर्शनेन । (८१।२)
evam uktvā samprayāto divaṃ sa vibhrājan vai śrīmatā darśanena |
तुष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ (८१।३)
tuṣṭaśca tuṣṭyā parayābhinandya pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā ||
ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ये चाधस्तात् संवसन्ते नरेन्द्र । (८२।१)
brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastāt saṃvasante narendra |
तत्रैव तद् दर्शनं दर्शयन् वै सम्यक् क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ (८२।२)
tatraiva tad darśanaṃ darśayan vai samyak kṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai ||
सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश्च तद्वद् योगा योगधर्मे रताश्च । (८३।१)
sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśca tadvad yogā yogadharme ratāśca |
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्यास् तेषाम् एतद् दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥ (८३।२)
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyās teṣām etad darśanaṃ jñānadṛṣṭam ||
ज्ञानान्मोक्षो जायते पूरुषाणां नास्त्यज्ञानाद् एवम् आहुर् नरेन्द्र । (८४।१)
jñānānmokṣo jāyate pūruṣāṇāṃ nāstyajñānād evam āhur narendra |
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतो ऽन्वेषितव्यं येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ (८४।२)
tasmājjñānaṃ tattvato 'nveṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ ||
प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात् क्षत्रियाद् वा वैश्याच्छूद्राद् अपि नीचाद् अभीक्ष्णम् । (८५।१)
prāpya jñānaṃ brāhmaṇāt kṣatriyād vā vaiśyācchūdrād api nīcād abhīkṣṇam |
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ (८५।२)
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām ||
सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्च सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म । (८६।१)
sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma |
तत्त्वं शास्त्रं ब्रह्मबुद्ध्या ब्रवीमि सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत् समस्तम् ॥ (८६।२)
tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitat samastam ||
ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः सम्प्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः सम्प्रसूताः । (८७।१)
brahmāsyato brāhmaṇāḥ samprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ samprasūtāḥ |
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ (८७।२)
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ ||
अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते तां तां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम् । (८८।१)
ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāṃ tāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam |
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते घोराद् अज्ञानात् प्राकृतं योनिजालम् ॥ (८८।२)
tathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorād ajñānāt prākṛtaṃ yonijālam ||
तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थं चैतद् उक्तं मया ते । (८९।१)
tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvatrasthaṃ caitad uktaṃ mayā te |
तस्थौ ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो यस् तस्मै नित्यं मोक्षम् आहुर् द्विजेन्द्राः ॥ (८९।२)
tasthau brahmā tasthivāṃścāparo yas tasmai nityaṃ mokṣam āhur dvijendrāḥ ||
यत् ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं याथातथ्यं तद् विशोको भवस्व । (९०।१)
yat te pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ tad viśoko bhavasva |
राजन् गच्छस्वैतदर्थस्य पारं सम्यक् प्रोक्तं स्वस्ति ते ऽस्त्वत्र नित्यम् ॥ (९०।२)
rājan gacchasvaitadarthasya pāraṃ samyak proktaṃ svasti te 'stvatra nityam ||
गते मुनिवरे तस्मिन् कृते चापि प्रदक्षिणे । (९२।१)
gate munivare tasmin kṛte cāpi pradakṣiṇe |
रत्नाञ्जलिम् अथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ (९३।२)
ratnāñjalim athaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā ||
विदेहराज्यं च तथा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै । (९४।१)
videharājyaṃ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vai |
सांख्यज्ञानम् अधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः । (९५।१)
sāṃkhyajñānam adhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ |
धर्माधर्मौ च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ (९५।२)
dharmādharmau ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan ||
अनन्तम् इति कृत्वा स नित्यं केवलम् एव च । (९६।१)
anantam iti kṛtvā sa nityaṃ kevalam eva ca |
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ (९६।२)
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca ||
जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तद् अचिन्तयत् । (९७।१)
janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tad acintayat |
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदम् इति नित्यं नराधिप ॥ (९७।२)
brahmāvyaktasya karmedam iti nityaṃ narādhipa ||
पश्यन्ति योगाः सांख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः । (९८।१)
paśyanti yogāḥ sāṃkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ |
इष्टानिष्टवियुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् । (९८।२)
iṣṭāniṣṭaviyuktaṃ hi tasthau brahma parātparam |
नित्यं तम् आहुर् विद्वांसः शुचिस्तस्माच्छुचिर् भव ॥ (९८।३)
nityaṃ tam āhur vidvāṃsaḥ śucistasmācchucir bhava ||
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह । (९९।२)
dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha |
ददात्यव्यक्तम् एवैतत् प्रतिगृह्णाति तच्च वै ॥ (९९।३)
dadātyavyaktam evaitat pratigṛhṇāti tacca vai ||
आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः को ऽन्यस्त्वत्तो ऽधिको भवेत् । (१००।१)
ātmā hyevātmano hyekaḥ ko 'nyastvatto 'dhiko bhavet |
एवं मन्यस्व सततम् अन्यथा मा विचिन्तय ॥ (१००।२)
evaṃ manyasva satatam anyathā mā vicintaya ||
यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः । (१०१।१)
yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ |
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्याविपश्चिता ॥ (१०१।२)
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyāvipaścitā ||
न स्वाध्यायैस्तपोभिर् वा यज्ञैर् वा कुरुनन्दन । (१०२।१)
na svādhyāyaistapobhir vā yajñair vā kurunandana |
लभते ऽव्यक्तसंस्थानं ज्ञात्वाव्यक्तं महीपते ॥ (१०२।२)
labhate 'vyaktasaṃsthānaṃ jñātvāvyaktaṃ mahīpate ||
अहंकारात् परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ (१०३।२)
ahaṃkārāt paraṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt ||
ये त्वव्यक्तात् परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः । (१०४।१)
ye tvavyaktāt paraṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ |
जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सद् असच्च यत् ॥ (१०४।२)
janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sad asacca yat ||
एतन्मयाप्तं जनकात् पुरस्तात् तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात् । (१०५।१)
etanmayāptaṃ janakāt purastāt tenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt |
ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ (१०५।२)
jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ ||
दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन् न भूतिकं ज्ञानविदो वदन्ति । (१०६।१)
durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājan na bhūtikaṃ jñānavido vadanti |
यज्ञैस्तपोभिर् नियमैर् व्रतैश्च दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ (१०६।२)
yajñaistapobhir niyamair vrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau ||
तस्माद् उपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम् । (१०७।१)
tasmād upāsasva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram |
क्षेत्रज्ञवित् पार्थिव ज्ञानयज्ञम् उपास्य वै तत्त्वम् ऋषिर् भविष्यसि ॥ (१०७।२)
kṣetrajñavit pārthiva jñānayajñam upāsya vai tattvam ṛṣir bhaviṣyasi ||
उपनिषदम् उपाकरोत् तदा वै जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः । (१०८।१)
upaniṣadam upākarot tadā vai janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ |
यद् उपगणितशाश्वताव्ययं तच्छुभम् अमृतत्वम् अशोकम् ऋच्छतीति ॥ (१०८।२)
yad upagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tacchubham amṛtatvam aśokam ṛcchatīti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.