वसिष्ठ उवाच । (१।१)

सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम । (१।२)

विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ (१।३)

अविद्याम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै । (२।१)

सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम् ॥ (२।२)

परस्परम् अविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः । (३।१)

यथोक्तम् ऋषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ (३।२)

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । (४।१)

बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ (४।२)

विशेषाणां मनस्तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः । (५।१)

मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ (५।२)

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः । (६।१)

अहंकारस्य च तथा बुद्धिर् विद्या नरेश्वर ॥ (६।२)

बुद्धेः प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् । (७।१)

विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ (७।२)

अव्यक्तस्य परं प्राहुर् विद्यां वै पञ्चविंशकम् । (८।१)

सर्वस्य सर्वम् इत्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ (८।२)

ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् । (९।१)

तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥ (९।२)

विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः । (१०।१)

अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन्निबोध मे ॥ (१०।२)

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च न क्षरौ । (११।१)

कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः ॥ (११।२)

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ । (१२।१)

तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥ (१२।२)

सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अक्षरम् । (१३।१)

तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥ (१३।२)

गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् । (१४।१)

अधिष्ठानात् क्षेत्रम् आहुर् एतत् तत् पञ्चविंशकम् ॥ (१४।२)

यदा तु गुणजालं तद् अव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । (१५।१)

तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ (१५।२)

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर् भवेत् । (१६।१)

क्षेत्रज्ञो ऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे सम्प्रलीयते ॥ (१६।२)

तदाक्षरत्वं प्रकृतिर् गच्छते गुणसंज्ञिता । (१७।१)

निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात् ॥ (१७।२)

एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये । (१८।१)

प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवम् अनुशुश्रुम ॥ (१८।२)

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीम् अथ । (१९।१)

प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥ (१९।२)

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् । (२०।१)

अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ (२०।२)

तदैषो ऽन्यत्वताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् । (२१।१)

प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रो ऽन्यश्च दृश्यते ॥ (२१।२)

यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते । (२२।१)

पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत् ॥ (२२।२)

किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालम् इमं जनम् । (२३।१)

मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानाद् अनुवर्तितवांस्तथा ॥ (२३।२)

अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज्जनम् । (२४।१)

मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह ॥ (२४।२)

मत्स्यो ऽन्यत्वं यथाज्ञानाद् उदकान्नाभिमन्यते । (२५।१)

आत्मानं तद्वद् अज्ञानाद् अन्यत्वं चैव वेद्म्यहम् ॥ (२५।२)

ममास्तु धिग् अबुद्धस्य यो ऽहं मग्नम् इमं पुनः । (२६।१)

अनुवर्तितवान्मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज्जनम् ॥ (२६।२)

अयम् अत्र भवेद् बन्धुर् अनेन सह मोक्षणम् । (२७।१)

साम्यम् एकत्वम् आयातो यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ (२७।२)

तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै । (२८।१)

अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस्तथा ॥ (२८।२)

यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया सम्प्रवृत्तवान् । (२९।१)

ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालम् इमं त्वहम् ॥ (२९।२)

अनयाहं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् । (३०।१)

उच्चमध्यमनीचानां ताम् अहं कथम् आवसे ॥ (३०।२)

समानयानया चेह सहवासम् अहं कथम् । (३१।१)

गच्छाम्यबुद्धभावत्वाद् एषेदानीं स्थिरो भवे ॥ (३१।२)

सहवासं न यास्यामि कालम् एतद्धि वञ्चनात् । (३२।१)

वञ्चितो ऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ (३२।२)

न चायम् अपराधो ऽस्या अपराधो ह्ययं मम । (३३।१)

यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः ॥ (३३।२)

ततो ऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् । (३४।१)

अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ (३४।२)

प्रकृतेर् अनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु । (३५।१)

निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च । (३५।२)

योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ॥ (३५।३)

न ममात्रानया कार्यम् अहंकारकृतात्मया । (३६।१)

आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् । (३६।२)

इदानीम् एष बुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ (३६।३)

ममत्वम् अनया नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् । (३७।१)

अपेत्याहम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ (३७।२)

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा । (३८।१)

क्षमं मम सहानेन नैकत्वम् अनया सह । (३८।२)

एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् ॥ (३८।३)

अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् । (३९।१)

अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । (३९।२)

निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल ॥ (३९।३)

अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् । (४०।१)

मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (४०।२)

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा । (४१।१)

प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ (४१।२)

सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् । (४२।१)

यद् एव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनम् एव तत् ॥ (४२।२)

प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते । (४३।१)

विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ (४३।२)

बृहच्चैव हि तच्छास्त्रम् इत्याहुः कुशला जनाः । (४४।१)

अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर् दधि पुनः शरः ॥ (४४।२)

पञ्चविंशात् परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप । (४५।१)

सांख्यानां तु परं तत्र यथावद् अनुवर्णितम् ॥ (४५।२)

बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः । (४६।१)

बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर् योगनिदर्शनम् ॥ (४६।२)