भीष्म उवाच । (१।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह ॥ (१।३)

वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर् नाम वै द्विजः । (२।१)

सागरोद्देशम् आगम्य तपस्तेपे महातपाः ॥ (२।२)

नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः । (३।१)

मलपङ्कधरो धीमान् बहून् वर्षगणान्मुनिः ॥ (३।२)

स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते । (४।१)

चचार लोकान् विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥ (४।२)

स चिन्तयामास मुनिर् जलमध्ये कदाचन । (५।१)

विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् ॥ (५।२)

न मया सदृशो ऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे । (६।१)

अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया यो ऽन्यः सहेति वै ॥ (६।२)

स दृश्यमानो रक्षोभिर् जलमध्ये ऽवदत् ततः । (७।१)

अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (७।२)

तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः । (८।१)

सो ऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम ॥ (८।२)

इत्युक्तो जाजलिर् भूतैः प्रत्युवाच महातपाः । (९।१)

पश्येयं तम् अहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् ॥ (९।२)

इति ब्रुवाणं तम् ऋषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात् । (१०।१)

अब्रुवन् गच्छ पन्थानम् आस्थायेमं द्विजोत्तम ॥ (१०।२)

इत्युक्तो जाजलिर् भूतैर् जगाम विमनास्तदा । (११।१)

वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद् वचः ॥ (११।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१२।१)

किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा । (१२।२)

येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (१२।३)

भीष्म उवाच । (१३।१)

अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह । (१३।२)

नद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर् महातपाः ॥ (१३।३)

अग्नीन् परिचरन् सम्यक् स्वाध्यायपरमो द्विजः । (१४।१)

वानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर् ज्वलितः श्रिया ॥ (१४।२)

सत्ये तपसि तिष्ठन् स न च धर्मम् अवैक्षत । (१५।१)

वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः ॥ (१५।२)

वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्मम् अविन्दत । (१६।१)

दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम् ॥ (१६।२)

ततः कदाचित् स मुनिर् वर्षास्वाकाशम् आस्थितः । (१७।१)

अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर् मुहुः ॥ (१७।२)

अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर् ग्रथिताः प्रभो । (१८।१)

अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः ॥ (१८।२)

स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः । (१९।१)

तस्थौ काष्ठवद् अव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥ (१९।२)

तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत । (२०।१)

कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥ (२०।२)

स तौ दयावान् विप्रर्षिर् उपप्रैक्षत दम्पती । (२१।१)

कुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः ॥ (२१।२)

यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः । (२२।१)

ततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा ॥ (२२।२)

अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते । (२३।१)

प्राजापत्येन विधिना विश्वासात् काममोहितौ ॥ (२३।२)

तत्रापातयतां राजञ् शिरस्यण्डानि खेचरौ । (२४।१)

तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः ॥ (२४।२)

बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः । (२५।१)

धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत् ॥ (२५।२)

अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि । (२६।१)

आश्वासितौ वै वसतः सम्प्रहृष्टौ तदा विभो ॥ (२६।२)

अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाः । (२७।१)

व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः ॥ (२७।२)

स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतः । (२८।१)

तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः ॥ (२८।२)

ततस्तु कालसमये बभूवुस्ते ऽथ पक्षिणः । (२९।१)

बुबुधे तांश्च स मुनिर् जातपक्षाञ् शकुन्तकान् ॥ (२९।२)

ततः कदाचित् तांस्तत्र पश्यन् पक्षीन् यतव्रतः । (३०।१)

बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः ॥ (३०।२)

तथा तान् अभिसंवृद्धान् दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम् । (३१।१)

शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह ॥ (३१।२)

जातपक्षांश्च सो ऽपश्यद् उड्डीनान् पुनरागतान् । (३२।१)

सायं सायं द्विजान् विप्रो न चाकम्पत जाजलिः ॥ (३२।२)

कदाचित् पुनर् अभ्येत्य पुनर् गच्छन्ति संततम् । (३३।१)

त्यक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः ॥ (३३।२)

अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर् नृप । (३४।१)

उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः ॥ (३४।२)

कदाचिद् दिवसान् पञ्च समुत्पत्य विहंगमाः । (३५।१)

षष्ठे ऽहनि समाजग्मुर् न चाकम्पत जाजलिः ॥ (३५।२)

क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्यपि । (३६।१)

नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा ॥ (३६।२)

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः । (३७।१)

नैवागच्छंस् ततो राजन् प्रातिष्ठत स जाजलिः ॥ (३७।२)

ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर् जातविस्मयः । (३८।१)

सिद्धो ऽस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् ॥ (३८।२)

स तथा निर्गतान् दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः । (३९।१)

संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाभवन् ॥ (३९।२)

स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् । (४०।१)

उदयन्तम् अथादित्यम् अभ्यगच्छन्महातपाः ॥ (४०।२)

संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर् जपतां वरः । (४१।१)

आस्फोटयत् तदाकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ (४१।२)

अथान्तरिक्षे वाग् आसीत् तां स शुश्राव जाजलिः । (४२।१)

धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ (४२।२)

वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः । (४३।१)

सो ऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥ (४३।२)

सो ऽमर्षवशम् आपन्नस्तुलाधारदिदृक्षया । (४४।१)

पृथिवीम् अचरद् राजन् यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ (४४।२)

कालेन महतागच्छत् स तु वाराणसीं पुरीम् । (४५।१)

विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः ॥ (४५।२)

सो ऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रम् आयान्तं भाण्डजीवनः । (४६।१)

समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ (४६।२)

तुलाधार उवाच । (४७।१)

आयान् एवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः । (४७।२)

ब्रवीमि यत् तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ (४७।३)

सागरानूपम् आश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् । (४८।१)

न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन ॥ (४८।२)

ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः । (४९।१)

क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया ॥ (४९।२)

जातपक्षा यदा ते च गताश्चारीम् इतस्ततः । (५०।१)

मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज । (५०।२)

खे वाचं त्वम् अथाश्रौषीर् मां प्रति द्विजसत्तम ॥ (५०।३)

अमर्षवशम् आपन्नस्ततः प्राप्तो भवान् इह । (५१।१)

करवाणि प्रियं किं ते तद् ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ (५१।२)