वैशंपायन उवाच । (१।१)

सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता । (१।२)

तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत् ॥ (१।३)

अथाजग्मुस्ततो राजन् राक्षसास्तत्र भारत । (२।१)

तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखम् आसते ॥ (२।२)

तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः । (३।१)

नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा ॥ (३।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाः । (४।१)

तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते ॥ (४।२)

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः । (५।१)

प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाः । (५।२)

प्रययुर् हि ततो राजन् येन तीर्थं हि तत् तथा ॥ (५।३)

अथागम्य महाभागास्तत् तीर्थं दारुणं तदा । (६।१)

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम् । (६।२)

पीयमानं च रक्षोभिर् बहुभिर् नृपसत्तम ॥ (६।३)

तान् दृष्ट्वा राक्षसान् राजन्मुनयः संशितव्रताः । (७।१)

परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे ॥ (७।२)

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः । (८।१)

आहूय सरितां श्रेष्ठाम् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥ (८।२)

कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते ह्रदो ह्ययम् । (९।१)

एवम् आकुलतां यातः श्रुत्वा पास्यामहे वयम् ॥ (९।२)

ततः सा सर्वम् आचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती । (१०।१)

दुःखिताम् अथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर् वै तपोधनाः ॥ (१०।२)

कारणं श्रुतम् अस्माभिः शापश्चैव श्रुतो ऽनघे । (११।१)

करिष्यन्ति तु यत् प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः ॥ (११।२)

एवम् उक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठाम् ऊचुस्ते ऽथ परस्परम् । (१२।१)

विमोचयामहे सर्वे शापाद् एतां सरस्वतीम् ॥ (१२।२)

तेषां तु वचनाद् एव प्रकृतिस्था सरस्वती । (१३।१)

प्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हि । (१३।२)

विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा ॥ (१३।३)

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम् । (१४।१)

कृताञ्जलीस्ततो राजन् राक्षसाः क्षुधयार्दिताः । (१४।२)

ऊचुस्तान् वै मुनीन् सर्वान् कृपायुक्तान् पुनः पुनः ॥ (१४।३)

वयं हि क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात् । (१५।१)

न च नः कामकारो ऽयं यद् वयं पापकारिणः ॥ (१५।२)

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा । (१६।१)

पक्षो ऽयं वर्धते ऽस्माकं यतः स्म ब्रह्मराक्षसाः ॥ (१६।२)

एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च । (१७।१)

ये ब्राह्मणान् प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः ॥ (१७।२)

आचार्यम् ऋत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा । (१८।१)

प्राणिनो ये ऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः । (१८।२)

योषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्धते ॥ (१८।३)

तत् कुरुध्वम् इहास्माकं कारुण्यं द्विजसत्तमाः । (१९।१)

शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानाम् अपि तारणे ॥ (१९।२)

तेषां ते मुनयः श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम् । (२०।१)

मोक्षार्थं रक्षसां तेषाम् ऊचुः प्रयतमानसाः ॥ (२०।२)

क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत् । (२१।१)

केशावपन्नम् आधूतम् आरुग्णम् अपि यद् भवेत् । (२१।२)

श्वभिः संस्पृष्टम् अन्नं च भागो ऽसौ रक्षसाम् इह ॥ (२१।३)

तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वान् एतान्यन्नानि वर्जयेत् । (२२।१)

राक्षसान्नम् असौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नम् ईदृशम् ॥ (२२।२)

शोधयित्वा ततस्तीर्थम् ऋषयस्ते तपोधनाः । (२३।१)

मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन् ॥ (२३।२)

महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा । (२४।१)

अरुणाम् आनयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ ॥ (२४।२)

तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः । (२५।१)

अरुणायां महाराज ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥ (२५।२)

एतम् अर्थम् अभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः । (२६।१)

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल ॥ (२६।२)

जनमेजय उवाच । (२७।१)

किमर्थं भगवाञ् शक्रो ब्रह्महत्याम् अवाप्तवान् । (२७।२)

कथम् अस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषो ऽभवत् ॥ (२७।३)

वैशंपायन उवाच । (२८।१)

शृणुष्वैतद् उपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर । (२८।२)

यथा बिभेद समयं नमुचेर् वासवः पुरा ॥ (२८।३)

नमुचिर् वासवाद् भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत् । (२९।१)

तेनेन्द्रः सख्यम् अकरोत् समयं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२९।२)

नार्द्रेण त्वा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि । (३०।१)

वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे ॥ (३०।२)

एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारम् ईश्वरः । (३१।१)

चिछेदास्य शिरो राजन्न् अपां फेनेन वासवः ॥ (३१।२)

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रम् अन्वयात् । (३२।१)

हे मित्रहन् पाप इति ब्रुवाणं शक्रम् अन्तिकात् ॥ (३२।२)

एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः । (३३।१)

पितामहाय संतप्त एवम् अर्थं न्यवेदयत् ॥ (३३।२)

तम् अब्रवील् लोकगुरुर् अरुणायां यथाविधि । (३४।१)

इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥ (३४।२)

इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय । (३५।१)

इष्ट्वा यथावद् बलभिद् अरुणायाम् उपास्पृशत् ॥ (३५।२)

स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्महत्याकृतेन ह । (३६।१)

जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः ॥ (३६।२)

शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत । (३७।१)

लोकान् कामदुघान् प्राप्तम् अक्षयान् राजसत्तम ॥ (३७।२)

तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि । (३८।१)

अवाप्य धर्मं परम् आर्यकर्मा जगाम सोमस्य महत् स तीर्थम् ॥ (३८।२)

यत्रायजद् राजसूयेन सोमः साक्षात् पुरा विधिवत् पार्थिवेन्द्र । (३९।१)

अत्रिर् धीमान् विप्रमुख्यो बभूव होता यस्मिन् क्रतुमुख्ये महात्मा ॥ (३९।२)

यस्यान्ते ऽभूत् सुमहान् दानवानां दैतेयानां राक्षसानां च देवैः । (४०।१)

स संग्रामस्तारकाख्यः सुतीव्रो यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान ॥ (४०।२)

सेनापत्यं लब्धवान् देवतानां महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता । (४१।१)

साक्षाच्चात्र न्यवसत् कार्त्तिकेयः सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः ॥ (४१।२)