संजय उवाच । (१।१)

प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन् अस्त्रे नारायणे तदा । (१।२)

प्रावात् सपृषतो वायुर् अनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ (१।३)

चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः । (२।१)

प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः ॥ (२।२)

शिखराणि व्यदीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत । (३।१)

अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुपुत्रान् प्रचक्रिरे ॥ (३।२)

तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषो ऽभवत् । (४।१)

संपतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत् ॥ (४।२)

देवदानवगन्धर्वास्त्रस्ता आसन् विशां पते । (५।१)

कथं कथाभवत् तीव्रा दृष्ट्वा तद् व्याकुलं महत् ॥ (५।२)

व्यथिताः सर्वराजानस्तदा ह्यासन् विचेतसः । (६।१)

तद् दृष्ट्वा घोररूपं तु द्रौणेर् अस्त्रं भयावहम् ॥ (६।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (७।१)

निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे । (७।२)

भृशं शोकाभितप्तेन पितुर् वधम् अमृष्यता ॥ (७।३)

कुरून् आपततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे । (८।१)

को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत् तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (८।२)

संजय उवाच । (९।१)

प्राग् एव विद्रुतान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् युधिष्ठिरः । (९।२)

पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनम् अभाषत ॥ (९।३)

आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे । (१०।१)

निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे ॥ (१०।२)

नाशंसन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय । (११।१)

आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन् कुरवो यथा ॥ (११।२)

केचिद् भ्रान्तै रथैस्तूर्णं निहतपार्ष्णियन्तृभिः । (१२।१)

विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः ॥ (१२।२)

भग्ननीडैर् आकुलाश्वैर् आरुह्यान्ये विचेतसः । (१३।१)

भीताः पादैर् हयान् केचित् त्वरयन्तः स्वयं रथैः । (१३।२)

युगचक्राक्षभग्नैश्च द्रुताः केचिद् भयातुराः ॥ (१३।३)

गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः । (१४।१)

शरार्तैर् विद्रुतैर् नागैर् हृताः केचिद् दिशो दश ॥ (१४।२)

विशस्त्रकवचाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः । (१५।१)

संछिन्ना नेमिषु गता मृदिताश्च हयद्विपैः ॥ (१५।२)

क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्तो ऽपरे भयात् । (१६।१)

नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः ॥ (१६।२)

पुत्रान् पितॄन् सखीन् भ्रातॄन् समारोप्य दृढक्षतान् । (१७।१)

जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचान्यपि ॥ (१७।२)

अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम् । (१८।१)

पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे ॥ (१८।२)

हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम् । (१९।१)

रथनेमिस्वनश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान् ॥ (१९।२)

एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे । (२०।१)

मुहुर् मुहुर् उदीर्यन्तः कम्पयन्ति हि मामकान् ॥ (२०।२)

य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः । (२१।१)

सेन्द्रान् अप्येष लोकांस्त्रीन् भञ्ज्याद् इति मतिर् मम ॥ (२१।२)

मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः । (२२।१)

द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तम् अभ्येति वासवः ॥ (२२।२)

प्रहृष्टलोमकूपाः स्म संविग्नरथकुञ्जराः । (२३।१)

धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम् ॥ (२३।२)

क एष कौरवान् दीर्णान् अवस्थाप्य महारथः । (२४।१)

निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा ॥ (२४।२)

अर्जुन उवाच । (२५।१)

उद्यम्यात्मानम् उग्राय कर्मणे धैर्यम् आस्थिताः । (२५।२)

धमन्ति कौरवाः शङ्खान् यस्य वीर्यम् उपाश्रिताः ॥ (२५।३)

यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते । (२६।१)

धार्तराष्ट्रान् अवस्थाप्य क एष नदतीति ह ॥ (२६।२)

ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम् । (२७।१)

व्याख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणाम् अभयंकरम् ॥ (२७।२)

यस्मिञ् जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम् । (२८।१)

ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सो ऽश्वत्थामैष गर्जति ॥ (२८।२)

जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा इव । (२९।१)

हेषता कम्पिता भूमिर् लोकाश्च सकलास्त्रयः ॥ (२९।२)

तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम चास्याकरोत् तदा । (३०।१)

अश्वत्थामेति सो ऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव ॥ (३०।२)

यो ऽद्यानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा । (३१।१)

कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः ॥ (३१।२)

गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत् । (३२।१)

तन्न जातु क्षमेद् द्रौणिर् जानन् पौरुषम् आत्मनः ॥ (३२।२)

उपचीर्णो गुरुर् मिथ्या भवता राज्यकारणात् । (३३।१)

धर्मज्ञेन सता नाम सो ऽधर्मः सुमहान् कृतः ॥ (३३।२)

सर्वधर्मोपपन्नो ऽयं मम शिष्यश्च पाण्डवः । (३४।१)

नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि ॥ (३४।२)

स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततो ऽनृतम् । (३५।१)

आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत ॥ (३५।२)

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः । (३६।१)

आसीत् स विह्वलो राजन् यथा दृष्टस्त्वया विभुः ॥ (३६।२)

स तु शोकेन चाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः । (३७।१)

शाश्वतं धर्मम् उत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः ॥ (३७।२)

न्यस्तशस्त्रम् अधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान् । (३८।१)

रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्नोषि पार्षतम् ॥ (३८।२)

ग्रस्तम् आचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना । (३९।१)

सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामो ऽद्य पार्षतम् ॥ (३९।२)

सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमात्रशः । (४०।१)

सो ऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर् धक्ष्यति नो रणे ॥ (४०।२)

विक्रोशमाने हि मयि भृशम् आचार्यगृद्धिनि । (४१।१)

अवकीर्य स्वधर्मं हि शिष्येण निहतो गुरुः ॥ (४१।२)

यदा गतं वयो भूयः शिष्टम् अल्पतरं च नः । (४२।१)

तस्येदानीं विकारो ऽयम् अधर्मो यत्कृतो महान् ॥ (४२।२)

पितेव नित्यं सौहार्दात् पितेव स हि धर्मतः । (४३।१)

सो ऽल्पकालस्य राज्यस्य कारणान्निहतो गुरुः ॥ (४३।२)

धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशां पते । (४४।१)

विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः ॥ (४४।२)

स प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः । (४५।१)

अवृणीत सदा पुत्रान्माम् एवाभ्यधिकं गुरुः ॥ (४५।२)

अक्षीयमाणो न्यस्तास्त्रस्त्वद्वाक्येनाहवे हतः । (४६।१)

न त्वेनं युध्यमानं वै हन्याद् अपि शतक्रतुः ॥ (४६।२)

तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः । (४७।१)

कृतो ह्यनार्यैर् अस्माभी राज्यार्थे लघुबुद्धिभिः ॥ (४७।२)

पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् दाराञ् जीवितं चैव वासविः । (४८।१)

त्यजेत् सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येतद्धि मे गुरुः ॥ (४८।२)

स मया राज्यकामेन हन्यमानो ऽप्युपेक्षितः । (४९।१)

तस्माद् अवाक्शिरा राजन् प्राप्तो ऽस्मि नरकं विभो ॥ (४९।२)

ब्राह्मणं वृद्धम् आचार्यं न्यस्तशस्त्रं यथा मुनिम् । (५०।१)

घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ (५०।२)