नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत् । (१।२)

द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतम् अप्रमेयं । (१।३)

पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शिवं च । (१।४)

यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं । (१।५)

किं तस्य पुष्करजलैर् अभिषेचनेन । (१।६)

तद् एव लग्नं सुदिनं तद् एव । (१।७)

ताराबलं चन्द्रबलं तद् एव । (१।८)

ग्रहाश्च सर्वे सुमुखास्तद् एव । (१।९)

लक्ष्मीपतेर् अङ्घ्रियुगं स्मरेद् यदा । (१।१०)

भाति सर्वेषु शास्त्रेषु रतिः सर्वेषु जन्तुषु । (१।११)

तारणं सर्वलोकेषु तेन भारत उच्यते । (१।१२)

भारतं भानुमाइन्दुर् यदि न स्युर् अमी त्रयः । (१।१३)

ततो ऽज्ञानतमोऽन्धस्य कावस्था जगतो भवेत् । (१।१४)

व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रम् अकल्मषम् । (१।१५)

पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् । (१।१६)

व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । (१।१७)

नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥ (१।१८)

जनमेजय उवाच । (२।१)

कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः । (२।२)

अज्ञातवासम् उषिता दुर्योधनभयार्दिताः । (२।३)

वैशंपायनः । (२।४)

पतिव्रता महाभागा सततं ब्रह्मवादिनी । (२।५)

द्रौपदी च कथं ब्रह्मन्न् अज्ञाता दुःखितावसत् । (२।६)

ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूताः पौरोगवैः सह । (२।७)

अज्ञातवासम् अवसन् कथं च परिचारकाः । (२।८)

धर्मेण ते ऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः । (२।९)

अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम् । (२।१०)

उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः । (२।११)

ये तद्भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः । (२।१२)

तान् अब्रुवन्महात्मानः शिष्टाः प्राञ्जलयस्तदा । (२।१३)

अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस्तद्विवासं धृतव्रताः । (२।१४)

विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर् यथा वयम् । (२।१५)

छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः । (२।१६)

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान् । (२।१७)

भवद्भिर् एव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः । (२।१८)

अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम् । (२।१९)

तद् वत्स्यामो वयं छन्नास्तद् अनुज्ञातुम् अर्हथ । (२।२०)

दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः । (२।२१)

जानन्तो विषमं कुर्युर् अस्मास्वत्यन्तवैरिणः । (२।२२)

युक्ताचाराश्च युक्ताश्च क्षये स्वस्य जनस्य च । (२।२३)

दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुम् अर्हति । (२।२४)

अपि नस्तद् भवेद् भूयो यद् वयं ब्राह्मणैः सह । (२।२५)

समस्तेष्वेव राष्ट्रेषु स्वराज्यं स्थापयेमहि । (२।२६)

इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर् धर्मसुतस्तदा । (२।२७)

संमूर्छितो ऽभवद् राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः । (२।२८)

तम् अथाश्वासयन् सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह । (२।२९)

अथ धौम्यो ऽब्रवीद् वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा । (२।३०)

राजन् विद्वान् भवान् दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः । (२।३१)

नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यांचिद् आपदि । (२।३२)

देवैर् अप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा । (२।३३)

तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः । (२।३४)

इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा । (२।३५)

छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे । (२।३६)

दितेः पुत्रैर् हृते राज्ये देवराजो ऽतिदुःखितः । (२।३७)

ब्राह्मणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं निधाय च । (२।३८)

प्रसादाद् ब्रह्मणो राजन् दितेः पुत्रान्महाबलान् । (२।३९)

निर्जित्य तरसा शत्रून् पुनर् लोकाञ्जुगोप ह । (२।४०)

विष्णुनाश्मगिरिं प्राप्य तदादित्यां निवत्स्यता । (२।४१)

गर्भे वधार्थं दैत्यानाम् अज्ञातेनोषितं चिरम् । (२।४२)

प्रोष्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मचारिणा । (२।४३)

बलेर् यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम् । (२।४४)

और्वेण वसता छन्नम् ऊरौ ब्रह्मर्षिणा तदा । (२।४५)

यत् कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया । (२।४६)

प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे । (२।४७)

वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत् कृतं तच्च ते श्रुतम् । (२।४८)

हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य छन्नम् आसता । (२।४९)

विबुधानां हितं कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम् । (२।५०)

तथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा । (२।५१)

निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः । (२।५२)

विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य च । (२।५३)

दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा । (२।५४)

एवम् एते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्र तत्र ह । (२।५५)

अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वम् अपि जेष्यसि । (२।५६)

इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः सम्परिहर्षितः । (२।५७)

शास्त्रबुद्धिः पुनर् भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः । (२।५८)

अथाब्रवीन्महाबाहुर् भीमसेनो महाबलः । (२।५९)

राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा सम्परिहर्षयन् । (२।६०)

अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना । (२।६१)

धर्मानुगतया बुद्ध्या न किंचित् साहसं कृतम् । (२।६२)

सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितः । (२।६३)

शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ । (२।६४)

न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन् योक्ष्यति नो भवान् । (२।६५)

तद् विधत्तां भवान् सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान् । (२।६६)

इत्युक्ते भीमसेनेन ब्राह्मणाः परमाशिषः । (२।६७)

प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान् यथास्वान् प्रययुर् गृहान् । (२।६८)

सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा । (२।६९)

आशीर् उक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः । (२।७०)

ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः । (२।७१)

अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः । (२।७२)

सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः । (२।७३)

उत्थाय प्रययुर् वीराः कृष्णाम् आदाय भारत । (२।७४)

क्रोशमात्रम् अतिक्रम्य तस्माद् वासान्निमित्ततः । (२।७५)

श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थम् उद्यताः । (२।७६)

पृथक् शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः । (२।७७)

संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ (२।७८)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः । (३।२)

अज्ञातवासम् उषितास्तच्छृणुष्व नराधिप । (३।३)

निवृत्तवनवासास्ते सत्यसंधा यशस्विनः । (३।४)

अकुर्वत पुनर् मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः । (३।५)

अथाब्रवीद् धर्मराजः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (३।६)

भ्रातॄन् कृष्णां च सम्प्रेक्ष्य धौम्यं च कुरुनन्दन । (३।७)

तथा तु स वरांल्लब्ध्वा धर्माद् धर्मभृतां वरः । (३।८)

गत्वाश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वम् एव तत् ॥ (३।९)

कथयित्वा तु तत् सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः । (४।१)

अरणीसहितं तस्मै ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ॥ (४।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा धर्मपुत्रो महामनाः । (५।१)

संनिवर्त्यानुजान् सर्वान् इति होवाच भारत ॥ (५।२)

द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद् विप्रोषिता वयम् । (६।१)

छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः । (६।२)

उषिताश्च वने कृच्छ्रं यथा द्वादश वत्सरान् । (६।३)

अज्ञातचर्यां वत्स्याम छन्ना वर्षं त्रयोदशम् । (६।४)

त्रयोदशो ऽयं सम्प्राप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः । (६।५)

संवत्सरम् इमं यत्र विहरेम निरामयम् ॥ (६।६)

स साधु कौन्तेय इतो वासम् अर्जुन रोचय । (७।१)

अबुद्धा धार्तराष्ट्राणां सहिताः सह कृष्णया । (७।२)

संवत्सरम् इदं यत्र विचराम यथासुखम् । (७।३)

यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविदिताः परैः ॥ (७।४)

अर्जुन उवाच । (८।१)

तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप । (८।२)

अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ ॥ (८।३)

किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानिचित् । (९।१)

रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित् स्म रोचय ॥ (९।२)

सन्ति रम्या जनपदा बह्वन्नाः परितः कुरून् । (१०।१)

पाञ्चालाश्चेदिमत्स्याश्च शूरसेनाः पटच्चराः । (१०।२)

दशार्णा नवराष्ट्रं च मल्लाः शाल्वा युगंधराः । (१०।३)

कुन्तिराष्ट्रं च विस्तीर्णं सुराष्ट्रावन्तयस्तथा । (१०।४)

विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुकर्शन । (१०।५)

रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतम् एव च । (१०।६)

नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहून्यपि ॥ (१०।७)

एतेषां कतमो राजन्निवासस्तव रोचते । (११।१)

वत्स्यामो यत्र राजेन्द्र संवत्सरम् इमं वयम् । (११।२)

यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम् । (११।३)

कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि । (११।४)

मा विषादे मनः कुर्याद् राज्यभ्रंश इति क्वचित् ॥ (११।५)

युधिष्ठिर उवाच । (१२।१)

एवम् एतन्महाबाहो यथा स भगवान् प्रभुः । (१२।२)

अब्रवीत् सर्वभूतेशस्तत् तथा न तद् अन्यथा ॥ (१२।३)

अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम् । (१३।१)

संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर् द्रष्टव्यम् अकुतोभयम् । (१३।२)

देशः पुण्यः समुद्दिष्टः सर्वबाधाविवर्जितः । (१३।३)

यस्य यस्य वचो हीदं समहर्षत पाण्डवान् ॥ (१३।४)

मत्स्यो विराटो बलवान् अभिरक्षेत् स पाण्डवान् । (१४।१)

धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धश्च सुमहाधनः । (१४।२)

गुणवांल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर् विशारदः । (१४।३)

तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिके ऽनघ ॥ (१४।४)

विराटनगरे तात संवत्सरम् इमं वयम् । (१५।१)

कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत ॥ (१५।२)

यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम् । (१६।१)

कर्तुं यो यत् स तत् कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दनाः ॥ (१६।२)

अर्जुन उवाच । (१७।१)

नरदेव कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि । (१७।२)

विराटनृपतेः साधो रंस्यसे केन कर्मणा । (१७।३)

अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः । (१७।४)

न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् । (१७।५)

सत्यवाग् असि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः ॥ (१७।६)

मृदुर् वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः । (१८।१)

राजंस्त्वम् आपदा क्लिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव ॥ (१८।२)

न दुःखम् उचितं किंचिद् राजन् वेद यथा जनः । (१९।१)

स इमाम् आपदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि । (१९।२)

अर्जुनेनैवम् उक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ (१९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२०।१)

शृणुध्वं यत् करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः । (२०।२)

विराटम् अनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम् ॥ (२०।३)

सभास्तारो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः । (२१।१)

कङ्को नाम द्विजो भूत्वा मताक्षः प्रियदेविता ॥ (२१।२)

वैडूर्यान् काञ्चनान् दान्तान् फलैर् ज्योतीरसैः सह । (२२।१)

कृष्णाक्षांल्लोहिताक्षांश्च निर्वर्त्स्यामि मनोरमान् । (२२।२)

अरिष्टान् राजगोलिङ्गान् दर्शनीयान् सुवर्चसः । (२२।३)

लोहितांश्चाश्मगर्भांश्च सन्ति तात धनानि मे । (२२।४)

दर्शनीयान् सभानन्दान् कुशलैः साधु निष्ठितान् । (२२।५)

अप्येतान् पाणिना स्पृष्ट्वा सम्प्रहृष्यन्ति मानवाः । (२२।६)

तान् विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले । (२२।७)

देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति । (२२।८)

कङ्को नाम्ना परिव्राट् च विराटस्य सभासदः । (२२।९)

ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले । (२२।१०)

ब्राह्मो वेदो मयाधीतो वेदाङ्गानि च सर्वशः । (२२।११)

धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः । (२२।१२)

पृष्टो ऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियहितं वचः । (२२।१३)

विराटनगरे छन्न एवंयुक्तः सदा वसे । (२२।१४)

विराटराजं रमयन् सामात्यं सहबान्धवम् । (२२।१५)

न च मां वेत्स्यते कश्चित् तोषयिष्ये च तं नृपम् ॥ (२२।१६)

आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा । (२३।१)

इति वक्ष्यामि राजानं यदि माम् अनुयोक्ष्यते ॥ (२३।२)

इत्येतद् वो मयाख्यातं विहरिष्याम्यहं यथा । (२४।१)

वैशंपायनः । (२४।२)

एवं निर्दिश्य चात्मानं निःश्वसन्न् उष्णम् आर्तिजम् । (२४।३)

विमुञ्चन्न् अश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनम् उवाच ह । (२४।४)

युधिष्ठिरः । (२४।५)

भीमसेन कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि । (२४।६)

हत्वा क्रोधवशांस्तात पर्वते गन्धमादने । (२४।७)

यक्षान् क्रोधाभिताम्राक्षान् राक्षसांश्चातिपौरुषान् । (२४।८)

प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि । (२४।९)

बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् । (२४।१०)

जघ्निवान् असि कौन्तेय ब्राह्मणार्थम् अरिंदम । (२४।११)

क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता । (२४।१२)

हिडिम्बं च महावीर्यं किम्मीरं चातिपौरुषम् । (२४।१३)

त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम् । (२४।१४)

आपदं चापि सम्प्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी । (२४।१५)

जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः । (२४।१६)

मत्स्यराजान्तिके तात वीर्यपूर्णो ऽत्यमर्षणः । (२४।१७)

वृकोदर विराटस्य बलवान् दुर्बलीयसः । (२४।१८)

समीपे नगरे तस्य । (२४।१९)

मध्ये निवासं भीमस्य दुष्करं तस्य भूपतेः । (२४।२०)

वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केन कर्मणा । (२४।२१)

श्रुत्वा स देवो नरदेवकर्म । (२४।२२)

प्रपूज्य वाक्यं तम् उवाच धीमान् । (२४।२३)

स्वकर्मयुक्तं च हितं च काले । (२४।२४)

विमृश्यवाग्मी प्रविहाय चिन्ताम् ॥ (२४।२५)