संजय उवाच । (१।१)

एतस्मिन्न् अन्तरे कृष्णः पार्थं वचनम् अब्रवीत् । (१।२)

दर्शयन्न् इव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ (१।३)

एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रैर् महाबलैः । (२।१)

जिघांसुभिर् महेष्वासैर् द्रुतं पार्थानुसर्यते ॥ (२।२)

तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः । (३।१)

युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाजवाः ॥ (३।२)

एष दुर्योधनः पार्थ रथानीकेन दंशितः । (४।१)

राजा सर्वस्य लोकस्य राजानम् अनुधावति ॥ (४।२)

जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भ्रातृभिः सहितो बली । (५।१)

आशीविषसमस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः ॥ (५।२)

एते जिघृक्षवो यान्ति द्विपाश्वरथपत्तयः । (६।१)

युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नोत्तमम् इवार्थिनः ॥ (६।२)

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः प्रभुः । (७।१)

जिहीर्षवो ऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्याम् इवावशाः ॥ (७।२)

एते बहुत्वात् त्वरिताः पुनर् गच्छन्ति पाण्डवम् । (८।१)

समुद्रम् इव वार्योघाः प्रावृट्काले महारथाः ॥ (८।२)

नदन्तः सिंहनादांश् च धमन्तश् चापि वारिजान् । (९।१)

बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च ॥ (९।२)

मृत्योर् मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । (१०।१)

हुतम् अग्नौ च भद्रं ते दुर्योधनवशं गतम् ॥ (१०।२)

यथायुक्तम् अनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव । (११।१)

नास्य शक्रो ऽपि मुच्येत सम्प्राप्तो बाणगोचरम् ॥ (११।२)

दुर्योधनस्य शूरस्य द्रौणेः शारद्वतस्य च । (१२।१)

कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतान् अपि दारयेत् ॥ (१२।२)

दुर्योधनस्य शूरस्य शरौघाञ् शीघ्रम् अस्यतः । (१३।१)

संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद् रणे ॥ (१३।२)

कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापनः । (१४।१)

बलवांल् लघुहस्तश् च कृती युद्धविशारदः ॥ (१४।२)

राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे । (१५।१)

सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरो महात्मभिः ॥ (१५।२)

तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः । (१६।१)

अन्यैर् अपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः ॥ (१६।२)

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम । (१७।१)

ब्राह्मे बले स्थितो ह्य् एष न क्षत्रे ऽतिबले विभो ॥ (१७।२)

न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः । (१८।१)

यद् भीमसेनः सहते सिंहनादम् अमर्षणः ॥ (१८।२)

नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनर् अरिंदम । (१९।१)

धमतां च महाशङ्खान् संग्रामे जितकाशिनाम् ॥ (१९।२)

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ । (२०।१)

संचोदयत्य् असौ कर्णो धार्तराष्ट्रान् महाबलान् ॥ (२०।२)

स्थूणाकर्णेन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च । (२१।१)

प्रच्छादयन्तो राजानम् अनुयान्ति महारथाः । (२१।२)

आतुरो मे मतो राजा संनिषेव्यश् च भारत ॥ (२१।३)

यथैनम् अनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः । (२२।१)

त्वरमाणास् त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः । (२२।२)

मज्जन्तम् इव पाताले बलिनो ऽप्य् उज्जिहीर्षवः ॥ (२२।३)

न केतुर् दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः । (२३।१)

पश्यतोर् यमयोः पार्थ सात्यकेश् च शिखण्डिनः ॥ (२३।२)

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो । (२४।१)

पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत ॥ (२४।२)

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानाम् अनीकिनीम् । (२५।१)

शरैर् विध्वंसयति वै नलिनीम् इव कुञ्जरः ॥ (२५।२)

एते द्रवन्ति रथिनस् त्वदीयाः पाण्डुनन्दन । (२६।१)

पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्य् एते महारथाः ॥ (२६।२)

एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे । (२७।१)

आर्तनादान् विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश ॥ (२७।२)

रथानां द्रवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः । (२८।१)

द्राव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्रकर्शिना ॥ (२८।२)

हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह । (२९।१)

रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर ॥ (२९।२)

असौ धावति राधेयो भीमसेनरथं प्रति । (३०।१)

किरञ् शरशतानीव विनिघ्नंस् तव वाहिनीम् ॥ (३०।२)

एतान् पश्य च पाञ्चालान् द्राव्यमाणान् महात्मना । (३१।१)

शक्रेणेव यथा दैत्यान् हन्यमानान् महाहवे ॥ (३१।२)

एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान् पाण्डुसृञ्जयान् । (३२।१)

दिशो विप्रेक्षते सर्वास् त्वदर्थम् इति मे मतिः ॥ (३२।२)

पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठं विकर्षन् साधु शोभते । (३३।१)

शत्रूञ् जित्वा यथा शक्रो देवसंघैः समावृतः ॥ (३३।२)

एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । (३४।१)

त्रासयन्तो रणे पार्थान् सृञ्जयांश् च सहस्रशः ॥ (३४।२)

एष सर्वात्मना पाण्डूंस् त्रासयित्वा महारणे । (३५।१)

अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानदः ॥ (३५।२)

अभिद्रवत गच्छध्वं द्रुतं द्रवत कौरवाः । (३६।१)

यथा जीवन् न वः कश्चिन् मुच्यते युधि सृञ्जयः ॥ (३६।२)

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः । (३७।१)

एवम् उक्त्वा ययाव् एष पृष्ठतो विकिरञ् शरैः ॥ (३७।२)

पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छविविराजितम् । (३८।१)

उदयं पर्वतं यद्वच्छोभयन् वै दिवाकरः ॥ (३८।२)

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत । (३९।१)

ध्रियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना ॥ (३९।२)

एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षो विशां पते । (४०।१)

उत्तमं यत्नम् आस्थाय ध्रुवम् एष्यति संयुगे ॥ (४०।२)

पश्य ह्य् एनं महाबाहो विधुन्वानं महद् धनुः । (४१।१)

शरांश् चाशीविषाकारान् विसृजन्तं महाबलम् ॥ (४१।२)

असौ निवृत्तो राधेयो दृश्यते वानरध्वज । (४२।१)

वधाय चात्मनो ऽभ्येति दीपस्य शलभो यथा ॥ (४२।२)

कर्णम् एकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत । (४३।१)

रिरक्षिषुः सुसंयत्तो धार्तराष्ट्रो ऽभिवर्तते ॥ (४३।२)

सार्वैः सहैभिर् दुष्टात्मा वध्य एष प्रयत्नतः । (४४।१)

त्वया यशश् च राज्यं च सुखं चोत्तमम् इच्छता ॥ (४४।२)

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ । (४५।१)

कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ॥ (४५।२)

प्रतिपद्यस्व राधेयं प्राप्तकालम् अनन्तरम् । (४६।१)

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम् ॥ (४६।२)

पञ्च ह्य् एतानि मुख्यानां रथानां रथसत्तम । (४७।१)

शतान्य् आयान्ति वेगेन बलिनां भीमतेजसाम् ॥ (४७।२)

पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस् तथा । (४८।१)

अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च । (४८।२)

अन्योन्यरक्षितं वीर बलं त्वाम् अभिवर्तते ॥ (४८।३)

सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानम् आत्मना । (४९।१)

उत्तमं यत्नम् आस्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ ॥ (४९।२)

असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालान् अभिधावति । (५०।१)

केतुम् अस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति । (५०।२)

समुच्छेत्स्यति पाञ्चालान् इति मन्ये परंतप ॥ (५०।३)

आचक्षे ते प्रियं पार्थ तद् एवं भरतर्षभ । (५१।१)

राजा जीवति कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (५१।२)

असौ भिमो महाबाहुः संनिवृत्तश् चमूमुखे । (५२।१)

वृतः सृञ्जयसैन्येन सात्यकेन च भारत ॥ (५२।२)

वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः । (५३।१)

भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश् च महात्मभिः ॥ (५३।२)

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद् रणात् । (५४।१)

विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः ॥ (५४।२)

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता । (५५।१)

भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना ॥ (५५।२)

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम् । (५६।१)

आशीविषम् इव क्रुद्धं तस्माद् द्रवति वाहिनी ॥ (५६।२)

पीतरक्तासितसितास् ताराचन्द्रार्कमण्डिताः । (५७।१)

पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्य् एतानि चार्जुन ॥ (५७।२)

सौवर्णा राजताश् चैव तैजसाश् च पृथग्विधाः । (५८।१)

केतवो विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते ॥ (५८।२)

रथेभ्यः प्रपतन्त्य् एते रथिनो विगतासवः । (५९।१)

नानावर्णैर् हता बाणैः पाञ्चालैर् अपलायिभिः ॥ (५९।२)

निर्मनुष्यान् गजान् अश्वान् रथांश् चैव धनंजय । (६०।१)

समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस् तरस्विनः ॥ (६०।२)

मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात् । (६१।१)

बलं परेषां दुर्धर्षं त्यक्त्वा प्राणान् अरिंदम ॥ (६१।२)

एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्य् अपि च वारिजान् । (६२।१)

अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान् ॥ (६२।२)

पश्य स्वर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप । (६३।१)

धार्तराष्ट्रान् विनिघ्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा इव द्विपान् ॥ (६३।२)

सर्वतश् चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः । (६४।१)

पाञ्चालैर् मानसाद् एत्य हंसैर् गङ्गेव वेगितैः ॥ (६४।२)

सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे । (६५।१)

कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणाम् इवर्षभाः ॥ (६५।२)

सुनिमग्नांश् च भीमास्त्रैर् धार्तराष्ट्रान् महारथान् । (६६।१)

धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून् सहस्रशः । (६६।२)

विषण्णभूयिष्ठरथा धार्तराष्ट्री महाचमूः ॥ (६६।३)

पश्य भीमेन नाराचैश् छिन्ना नागाः पतन्त्य् अमी । (६७।१)

वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम् ॥ (६७।२)

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः । (६८।१)

स्वान्य् अनीकानि मृद्नन्तो द्रवन्त्य् एते महागजाः ॥ (६८।२)

नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम् । (६९।१)

नदतो ऽर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः ॥ (६९।२)

एष नैषादिर् अभ्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम् । (७०।१)

जिघांसुस् तोमरैः क्रुद्धो दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (७०।२)

सतोमराव् अस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः । (७१।१)

तीक्ष्णैर् अग्निशिखाप्रख्यैर् नाराचैर् दशभिर् हतः ॥ (७१।२)

हत्वैनं पुनर् आयाति नागान् अन्यान् प्रहारिणः । (७२।१)

पश्य नीलाम्बुदनिभान् महामात्रैर् अधिष्ठितान् । (७२।२)

शक्तितोमरसंकाशैर् विनिघ्नन्तं वृकोदरम् ॥ (७२।३)

सप्त सप्त च नागांस् तान् वैजयन्तीश् च सध्वजाः । (७३।१)

निहत्य निशितैर् बाणैश् छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते । (७३।२)

दशभिर् दशभिश् चैको नाराचैर् निहतो गजः ॥ (७३।३)

न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस् तथा । (७४।१)

पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे ॥ (७४।२)

अक्षौहिण्यस् तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहताः । (७५।१)

क्रुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः ॥ (७५।२)

संजय उवाच । (७६।१)

भीमसेनेन तत् कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् । (७६।२)

अर्जुनो व्यधमच्छिष्टान् अहितान् निशितैः शरैः ॥ (७६।३)

ते वध्यमानाः समरे संशप्तकगणाः प्रभो । (७७।१)

शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका ह्य् अभवन् मुदा ॥ (७७।२)

पार्थश् च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः । (७८।१)

जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम् ॥ (७८।२)