संजय उवाच । (१।१)

तस्मिञ्शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर् निहते बले । (१।२)

अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैर् उपावर्तत सौबलः ॥ (१।३)

स यात्वा वाहिनीं तूर्णम् अब्रवीत् त्वरयन् युधि । (२।१)

युध्यध्वम् इति संहृष्टाः पुनः पुनर् अरिंदमः । (२।२)

अपृच्छत् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महारथः ॥ (२।३)

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा त ऊचुर् भरतर्षभ । (३।१)

असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महारथः ॥ (३।२)

यत्रैतत् सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् । (४।१)

यत्रैते सतलत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः ॥ (४।२)

यत्रैष शब्दस्तुमुलः पर्जन्यनिनदोपमः । (५।१)

तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् ॥ (५।२)

एवम् उक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदा । (६।१)

प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप । (६।२)

सर्वतः संवृतो वीरैः समरेष्वनिवर्तिभिः ॥ (६।३)

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम् । (७।१)

सरथांस्तावकान् सर्वान् हर्षयञ्शकुनिस्ततः ॥ (७।२)

दुर्योधनम् इदं वाक्यं हृष्टरूपो विशां पते । (८।१)

कृतकार्यम् इवात्मानं मन्यमानो ऽब्रवीन्नृपम् ॥ (८।२)

जहि राजन् रथानीकम् अश्वाः सर्वे जिता मया । (९।१)

नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः ॥ (९।२)

हते तस्मिन् रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते । (१०।१)

गजान् एतान् हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा ॥ (१०।२)

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः । (११।१)

जवेनाभ्यपतन् हृष्टाः पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥ (११।२)

सर्वे विवृततूणीराः प्रगृहीतशरासनाः । (१२।१)

शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥ (१२।२)

ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनर् आसीद् विशां पते । (१३।१)

प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः ॥ (१३।२)

तान् समीपगतान् दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान् । (१४।१)

उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ (१४।२)

चोदयाश्वान् असंभ्रान्तः प्रविशैतद् बलार्णवम् । (१५।१)

अन्तम् अद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः ॥ (१५।२)

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन । (१६।१)

वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम् ॥ (१६।२)

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम् । (१७।१)

क्षयम् अद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम् ॥ (१७।२)

समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव । (१८।१)

अस्मान् आसाद्य संजातं गोष्पदोपमम् अच्युत ॥ (१८।२)

हते भीष्मे च संदध्याच्छिवं स्याद् इह माधव । (१९।१)

न च तत् कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः ॥ (१९।२)

उक्तं भीष्मेण यद् वाक्यं हितं पथ्यं च माधव । (२०।१)

तच्चापि नासौ कृतवान् वीतबुद्धिः सुयोधनः ॥ (२०।२)

तस्मिंस्तु पतिते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीतले । (२१।१)

न जाने कारणं किं नु येन युद्धम् अवर्तत ॥ (२१।२)

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान् सुबालिशान् । (२२।१)

पतिते शंतनोः पुत्रे ये ऽकार्षुः संयुगं पुनः ॥ (२२।२)

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे । (२३।१)

राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२३।२)

अल्पावशिष्टे सैन्ये ऽस्मिन् सूतपुत्रे च पातिते । (२४।१)

सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२४।२)

श्रुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे । (२५।१)

श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२५।२)

भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन । (२६।१)

आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२६।२)

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे । (२७।१)

बाह्लिके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२७।२)

भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदक्षिणे । (२८।१)

दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२८।२)

दृष्ट्वा च निहताञ् शूरान् पृथङ् माण्डलिकान्नृपान् । (२९।१)

बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (२९।२)

अक्षौहिणीपतीन् दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान् । (३०।१)

मोहाद् वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ (३०।२)

को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः । (३१।१)

निरर्थकं महद् वैरं कुर्याद् अन्यः सुयोधनात् ॥ (३१।२)

गुणतो ऽभ्यधिकं ज्ञात्वा बलतः शौर्यतो ऽपि वा । (३२।१)

अमूढः को नु युध्येत जानन् प्राज्ञो हिताहितम् ॥ (३२।२)

यन्न तस्य मनो ह्यासीत् त्वयोक्तस्य हितं वचः । (३३।१)

प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सो ऽन्यस्य शृणुयात् कथम् ॥ (३३।२)

येन शांतनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च । (३४।१)

प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम् ॥ (३४।२)

मौर्ख्याद् येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन । (३५।१)

तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी । (३५।२)

प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद् वचः ॥ (३५।३)

कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन । (३६।१)

तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशां पते । (३६।२)

नैष दास्यति नो राज्यम् इति मे मतिर् अच्युत ॥ (३६।३)

उक्तो ऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना । (३७।१)

न जीवन् दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथंचन ॥ (३७।२)

यावत् प्राणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद । (३८।१)

तावद् युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पातकम् ॥ (३८।२)

न स युक्तो ऽन्यथा जेतुम् ऋते युद्धेन माधव । (३९।१)

इत्यब्रवीत् सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः ॥ (३९।२)

तत् सर्वम् अद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः । (४०।१)

यद् उक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना ॥ (४०।२)

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद् यथातथम् । (४१।१)

अवामन्यत दुर्बुद्धिर् ध्रुवं नाशमुखे स्थितः ॥ (४१।२)

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर् जातमात्रे सुयोधने । (४२।१)

एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति ॥ (४२।२)

तद् इदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन । (४३।१)

क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम् ॥ (४३।२)

सो ऽद्य सर्वान् रणे योधान्निहनिष्यामि माधव । (४४।१)

क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते ॥ (४४।२)

वधाय चात्मनो ऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति । (४५।१)

तदन्तं हि भवेद् वैरम् अनुमानेन माधव ॥ (४५।२)

एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन् प्रज्ञया स्वया । (४६।१)

विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः ॥ (४६।२)

संयाहि भारतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः । (४७।१)

दुर्योधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे ॥ (४७।२)

क्षेमम् अद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव । (४८।१)

हत्वैतद् दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ (४८।२)

संजय उवाच । (४९।१)

अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना । (४९।२)

तद् बलौघम् अमित्राणाम् अभीतः प्राविशद् रणे ॥ (४९।३)

शरासनवरं घोरं शक्तिकण्टकसंवृतम् । (५०।१)

गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम् ॥ (५०।२)

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः । (५१।१)

व्यचरत् तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना ॥ (५१।२)

ते हयाः पाण्डुरा राजन् वहन्तो ऽर्जुनम् आहवे । (५२।१)

दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः ॥ (५२।२)

ततः प्रायाद् रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः । (५३।१)

किरञ् शरशतांस्तीक्ष्णान् वारिधारा इवाम्बुदः ॥ (५३।२)

प्रादुरासीन्महाञ् शब्दः शराणां नतपर्वणाम् । (५४।१)

इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना ॥ (५४।२)

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन् भुवि । (५५।१)

इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः ॥ (५५।२)

नरान्नागान् समाहत्य हयांश्चापि विशां पते । (५६।१)

अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घोषिणः ॥ (५६।२)

आसीत् सर्वम् अवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । (५७।१)

न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशो ऽपि वा ॥ (५७।२)

सर्वम् आसीज्जगत् पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः । (५८।१)

रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः ॥ (५८।२)

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः । (५९।१)

समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ (५९।२)

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्न् इव भारत । (६०।१)

ददाह समरे योधान् कक्षम् अग्निर् इव ज्वलन् ॥ (६०।२)

यथा वनान्ते वनपैर् विसृष्टः कक्षं दहेत् कृष्णगतिः सघोषः । (६१।१)

भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी ॥ (६१।२)

एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिर् उच्चावचतिग्मतेजाः । (६२।१)

ददाह सर्वां तव पुत्रसेनाम् अमृष्यमाणस्तरसा तरस्वी ॥ (६२।२)

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता नासजन् वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः । (६३।१)

न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्विपे वा ॥ (६३।२)

अनेकरूपाकृतिभिर् हि बाणैर् महारथानीकम् अनुप्रविश्य । (६४।१)

स एव एकस्तव पुत्रसेनां जघान दैत्यान् इव वज्रपाणिः ॥ (६४।२)