वैशंपायन उवाच । (१।१)

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः । (१।२)

विललाप महाराज दुःखाद् दुःखतरं गतः ॥ (१।३)

सधूमम् इव निःश्वस्य करौ धुन्वन् पुनः पुनः । (२।१)

विचिन्त्य च महाराज ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)

अहो बत महद् दुःखं यद् अहं पाण्डवान् रणे । (३।१)

क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै ॥ (३।२)

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । (४।१)

यच्छ्रुत्वा निहतान् पुत्रान् दीर्यते न सहस्रधा ॥ (४।२)

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय । (५।१)

अद्य श्रुत्वा हतान् पुत्रान् भृशं मे दीर्यते मनः ॥ (५।२)

अन्धत्वाद् यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम् । (६।१)

पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर् नित्यम् एतेषु धारिता ॥ (६।२)

बालभावम् अतिक्रान्तान् यौवनस्थांश्च तान् अहम् । (७।१)

मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ ॥ (७।२)

तान् अद्य निहताञ् श्रुत्वा हृतैश्वर्यान् हृतौजसः । (८।१)

न लभे वै क्व चिच्छान्तिं पुत्राधिभिर् अभिप्लुतः ॥ (८।२)

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम् । (९।१)

त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम् ॥ (९।२)

गतिर् भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा । (१०।१)

अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि ॥ (१०।२)

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन् सुमानिता । (११।१)

कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः ॥ (११।२)

कथं त्वं पृथिवीपालान् भुक्त्वा तात समागतान् । (१२।१)

शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा ॥ (१२।२)

को नु माम् उत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति । (१३।१)

महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत् ॥ (१३।२)

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः । (१४।१)

अनुशाधीति कौरव्य तत् साधु वद मे वचः ॥ (१४।२)

ननु नामाहम् अश्रौषं वचनं तव पुत्रक । (१५।१)

भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा ॥ (१५।२)

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्यो ऽथ जयद्रथः । (१६।१)

भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजो ऽथ बाह्लिकः ॥ (१६।२)

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः । (१७।१)

बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः ॥ (१७।२)

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह । (१८।१)

सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ॥ (१८।२)

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजो ऽथ गौतमः । (१९।१)

श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान् ॥ (१९।२)

जलसंधो ऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः । (२०।१)

अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः ॥ (२०।२)

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम । (२१।१)

मदर्थम् उद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो ॥ (२१।२)

येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः । (२२।१)

योधयिष्याम्यहं पार्थान् पाञ्चालांश्चैव सर्वशः ॥ (२२।२)

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे । (२३।१)

सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम् ॥ (२३।२)

एको ऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे । (२४।१)

समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम् । (२४।२)

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ॥ (२४।३)

अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः । (२५।१)

योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ॥ (२५।२)

कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान् । (२६।१)

ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ॥ (२६।२)

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः । (२७।१)

न स संनह्यते राजन्न् इति माम् अब्रवीद् वचः ॥ (२७।२)

तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ । (२८।१)

युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान् पाण्डवान्मृधे ॥ (२८।२)

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः । (२९।१)

व्यायच्छमानाः समरे किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (२९।२)

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् । (३०।१)

शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम् ॥ (३०।२)

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । (३१।१)

निहतः पाण्डवैः संख्ये किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३१।२)

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे । (३२।१)

बाह्लीकश्च महाराज किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३२।२)

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवः । (३३।१)

श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३३।२)

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः । (३४।१)

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपः । (३४।२)

संशप्तकाश्च बहवः किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३४।३)

अलंबुसस्तथा राजन् राक्षसश्चाप्यलायुधः । (३५।१)

आर्श्यशृङ्गश्च निहतः किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३५।२)

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः । (३६।१)

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३६।२)

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः । (३७।१)

निहतः सबलो वीरः किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३७।२)

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः । (३८।१)

निहता बहवो यत्र किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३८।२)

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय । (३९।१)

निहताः समरे सर्वे किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (३९।२)

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः । (४०।१)

वयस्या भ्रातरश्चैव किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (४०।२)

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवम् उत्पद्यते नरः । (४१।१)

यश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः ॥ (४१।२)

अहं वियुक्तः स्वैर् भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय । (४२।१)

कथम् अद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः ॥ (४२।२)

नान्यद् अत्र परं मन्ये वनवासाद् ऋते प्रभो । (४३।१)

सो ऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर् ज्ञातिसंक्षये ॥ (४३।२)

न हि मे ऽन्यद् भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमाद् ऋते । (४४।१)

इमाम् अवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय ॥ (४४।२)

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि । (४५।१)

दुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः ॥ (४५।२)

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्ये ऽहं शब्दम् उत्तमम् । (४६।१)

एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम ॥ (४६।२)

असकृद् वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च । (४७।१)

दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः ॥ (४७।२)

एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः । (४८।१)

मुहुर् मुहुर् मुह्यमानः पुत्राधिभिर् अभिप्लुतः ॥ (४८।२)

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः । (४९।१)

दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम् ॥ (४९।२)

दुःखेन महता राजा संतप्तो भरतर्षभ । (५०।१)

पुनर् गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम् ॥ (५०।२)

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् । (५१।१)

सेनापतिं प्रणेतारं किम् अकुर्वत मामकाः ॥ (५१।२)

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः । (५२।१)

अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः ॥ (५२।२)

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना । (५३।१)

एवम् एव हतो द्रोणः सर्वेषाम् एव पश्यताम् ॥ (५३।२)

एवम् एव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान् । (५४।१)

स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना ॥ (५४।२)

पूर्वम् एवाहम् उक्तो वै विदुरेण महात्मना । (५५।१)

दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति ॥ (५५।२)

केचिन्न सम्यक् पश्यन्ति मूढाः सम्यक् तथापरे । (५६।१)

तद् इदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म ह ॥ (५६।२)

यद् अब्रवीन्मे धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् । (५७।१)

तत् तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः ॥ (५७।२)

दैवोपहतचित्तेन यन्मयापकृतं पुरा । (५८।१)

अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः ॥ (५८।२)

को वा मुखम् अनीकानाम् आसीत् कर्णे निपातिते । (५९।१)

अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी ॥ (५९।२)

के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे । (६०।१)

वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ (६०।२)

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महाबलः । (६१।१)

निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय ॥ (६१।२)

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् । (६२।१)

यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ (६२।२)

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः । (६३।१)

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥ (६३।२)

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ सात्वतौ युधि । (६४।१)

कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः ॥ (६४।२)

यद् यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम् । (६५।१)

अखिलं श्रोतुम् इच्छामि कुशलो ह्यसि संजय ॥ (६५।२)