संजय उवाच । (१।१)

पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धम् अह्नो विशां पते । (१।२)

प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ (१।३)

कुरूणां पाण्डवानां च संग्रामे विजिगीषताम् । (२।१)

सिंहानाम् इव संह्रादो दिवम् उर्वीं च नादयन् ॥ (२।२)

आसीत् किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह । (३।१)

जज्ञिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम् ॥ (३।२)

तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ । (४।१)

पत्तीनां पादशब्दाश्च वाजिनां च महास्वनाः ॥ (४।२)

तोत्त्राङ्कुशनिपाताश्च आयुधानां च निस्वनाः । (५।१)

घण्टाशब्दाश्च नागानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥ (५।२)

तस्मिन् समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे । (६।१)

बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ॥ (६।२)

ते मनः क्रूरम् आधाय समभित्यक्तजीविताः । (७।१)

पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ (७।२)

स्वयं शांतनवो राजन्न् अभ्यधावद् धनंजयम् । (८।१)

प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे ॥ (८।२)

अर्जुनो ऽपि धनुर् गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् । (९।१)

अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि ॥ (९।२)

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ । (१०।१)

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद् बली । (१०।२)

तथैव पाण्डवो राजन् भीष्मं नाकम्पयद् युधि ॥ (१०।३)

सात्यकिश्च महेष्वासः कृतवर्माणम् अभ्ययात् । (११।१)

तयोः समभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ (११।२)

सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम् । (१२।१)

आनर्छतुः शरैर् घोरैस् तक्षमाणौ परस्परम् ॥ (१२।२)

तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ । (१३।१)

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ (१३।२)

अभिमन्युर् महेष्वासो बृहद्बलम् अयोधयत् । (१४।१)

ततः कोसलको राजा सौभद्रस्य विशां पते । (१४।२)

ध्वजं चिछेद समरे सारथिं च न्यपातयत् ॥ (१४।३)

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ । (१५।१)

बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः ॥ (१५।२)

अथापराभ्यां भल्लाभ्यां पीताभ्याम् अरिमर्दनः । (१६।१)

ध्वजम् एकेन चिछेद पार्ष्णिम् एकेन सारथिम् । (१६।२)

अन्योन्यं च शरैस्तीक्ष्णैः क्रुद्धौ राजंस्ततक्षतुः ॥ (१६।३)

मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम् । (१७।१)

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनम् अयोधयत् ॥ (१७।२)

तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ । (१८।१)

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे ॥ (१८।२)

तौ तु वीक्ष्य महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ । (१९।१)

विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत ॥ (१९।२)

दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महारथम् । (२०।१)

अविध्यन्निशितैर् बाणैर् बहुभिर् मर्मभेदिभिः ॥ (२०।२)

तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम् । (२१।१)

चिछेद निशितैर् बाणैः प्रहसन्न् इव भारत । (२१।२)

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्दयत् ॥ (२१।३)

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे । (२२।१)

युगेषां चिच्छिदे बाणैर् ध्वजं चैव न्यपातयत् ॥ (२२।२)

दुर्मुखः सहदेवं तु प्रत्युद्याय महाबलम् । (२३।१)

विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे ॥ (२३।२)

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महाहवे । (२४।१)

शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम् ॥ (२४।२)

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ । (२५।१)

त्रासयेतां शरैर् घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ (२५।२)

युधिष्ठिरः स्वयं राजा मद्रराजानम् अभ्ययात् । (२६।१)

तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिछेद मारिष ॥ (२६।२)

तद् अपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२७।१)

अन्यत् कार्मुकम् आदाय वेगवद् बलवत्तरम् ॥ (२७।२)

ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः संनतपर्वभिः । (२८।१)

छादयामास संक्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (२८।२)

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणम् अभ्यद्रवत भारत । (२९।१)

तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् । (२९।२)

त्रिधा चिछेद समरे यतमानस्य कार्मुकम् ॥ (२९।३)

शरं चैव महाघोरं कालदण्डम् इवापरम् । (३०।१)

प्रेषयामास समरे सो ऽस्य काये न्यमज्जत ॥ (३०।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय सायकांश्च चतुर्दश । (३१।१)

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे । (३१।२)

तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः सुभृशं रणम् ॥ (३१।३)

सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि । (३२।१)

प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (३२।२)

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् । (३३।१)

सौमदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत् ॥ (३३।२)

तयोः समभवद् युद्धं घोररूपं विशां पते । (३४।१)

दृप्तयोः समरे तूर्णं वृत्रवासवयोर् इव ॥ (३४।२)

बाह्लीकं तु रणे क्रुद्धं क्रुद्धरूपो विशां पते । (३५।१)

अभ्यद्रवद् अमेयात्मा धृष्टकेतुर् महारथः ॥ (३५।२)

बाह्लीकस्तु ततो राजन् धृष्टकेतुम् अमर्षणम् । (३६।१)

शरैर् बहुभिर् आनर्छत् सिंहनादम् अथानदत् ॥ (३६।२)

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः । (३७।१)

विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तम् इव द्विपम् ॥ (३७।२)

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च मुहुर् मुहुः । (३८।१)

समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारकबुधाविव ॥ (३८।२)

राक्षसं क्रूरकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः । (३९।१)

अलम्बुसं प्रत्युदियाद् बलं शक्र इवाहवे ॥ (३९।२)

घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् । (४०।१)

नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर् दारयामास भारत ॥ (४०।२)

अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् । (४१।१)

बहुधा वारयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥ (४१।२)

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ । (४२।१)

यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥ (४२।२)

शिखण्डी समरे राजन् द्रौणिम् अभ्युद्ययौ बली । (४३।१)

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः शिखण्डिनम् अवस्थितम् ॥ (४३।२)

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा व्यकम्पयत् । (४४।१)

शिखण्ड्यपि ततो राजन् द्रोणपुत्रम् अताडयत् ॥ (४४।२)

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च । (४५।१)

तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर् बहुविधैर् मृधे ॥ (४५।२)

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः । (४६।१)

अभ्ययात् त्वरितो राजंस् ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (४६।२)

विराटो भगदत्तेन शरवर्षेण ताडितः । (४७।१)

अभ्यवर्षत् सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम् ॥ (४७।२)

भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् । (४८।१)

छादयामास समरे मेघः सूर्यम् इवोदितम् ॥ (४८।२)

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ । (४९।१)

तं कृपः शरवर्षेण छादयामास भारत ॥ (४९।२)

गौतमं केकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याभ्यपूरयत् । (५०।१)

तावन्योन्यं हयान् हत्वा धनुषी विनिकृत्य वै ॥ (५०।२)

विरथावसियुद्धाय समीयतुर् अमर्षणौ । (५१।१)

तयोस्तद् अभवद् युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ॥ (५१।२)

द्रुपदस्तु ततो राजा सैन्धवं वै जयद्रथम् । (५२।१)

अभ्युद्ययौ सम्प्रहृष्टो हृष्टरूपं परंतप ॥ (५२।२)

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः । (५३।१)

ताडयामास समरे स च तं प्रत्यविध्यत ॥ (५३।२)

तयोः समभवद् युद्धं घोररूपं सुदारुणम् । (५४।१)

ईक्षितृप्रीतिजननं शुक्राङ्गारकयोर् इव ॥ (५४।२)

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् । (५५।१)

अभ्ययाज्जवनैर् अश्वैस् ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (५५।२)

विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः । (५६।१)

सुतसोमो विकर्णं च तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (५६।२)

सुशर्माणं नरव्याघ्रं चेकितानो महारथः । (५७।१)

अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ (५७।२)

सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् । (५८।१)

महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ (५८।२)

चेकितानो ऽपि संरब्धः सुशर्माणं महाहवे । (५९।१)

प्राच्छादयत् तम् इषुभिर् महामेघ इवाचलम् ॥ (५९।२)

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी । (६०।१)

अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तो मत्तम् इव द्विपम् ॥ (६०।२)

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः । (६१।१)

व्यदारयत संग्रामे मघवान् इव दानवम् ॥ (६१।२)

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तम् आहवे । (६२।१)

व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः संनतपर्वभिः ॥ (६२।२)

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम् । (६३।१)

श्रुतकर्मा पराक्रान्तम् अभ्यद्रवत संयुगे ॥ (६३।२)

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् । (६४।१)

विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ (६४।२)

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्बोजानां महारथम् । (६५।१)

शरैर् बहुभिर् आनर्छद् दारयन्न् इव सर्वशः ॥ (६५।२)

इरावान् अथ संक्रुद्धः श्रुतायुषम् अमर्षणम् । (६६।१)

प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपतरं ततः ॥ (६६।२)

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान् हत्वा महारथः । (६७।१)

ननाद सुमहन्नादं तत् सैन्यं प्रत्यपूरयत् ॥ (६७।२)

श्रुतायुस्त्वथ संक्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान् । (६८।१)

निजघान गदाग्रेण ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (६८।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् । (६९।१)

ससेनं ससुतं वीरं संससज्जतुर् आहवे ॥ (६९।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम आवन्त्यानां पराक्रमम् । (७०।१)

यद् अयुध्यन् स्थिरा भूत्वा महत्या सेनया सह ॥ (७०।२)

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजम् अताडयत् । (७१।१)

कुन्तिभोजस्ततस्तूर्णं शरव्रातैर् अवाकिरत् ॥ (७१।२)

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः । (७२।१)

स च तं प्रतिविव्याध तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (७२।२)

केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान् पञ्च मारिष । (७३।१)

ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुर् आहवे ॥ (७३।२)

वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् । (७४।१)

उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः । (७४।२)

उत्तरश्चापि तं धीरं विव्याध निशितैः शरैः ॥ (७४।३)

चेदिराट् समरे राजन्न् उलूकं समभिद्रवत् । (७५।१)

उलूकश्चापि तं बाणैर् निशितैर् लोमवाहिभिः ॥ (७५।२)

तयोर् युद्धं समभवद् घोररूपं विशां पते । (७६।१)

दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यम् अपराजितौ ॥ (७६।२)

एवं द्वंद्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् । (७७।१)

पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुलम् ॥ (७७।२)

मुहूर्तम् इव तद् युद्धम् आसीन्मधुरदर्शनम् । (७८।१)

तत उन्मत्तवद् राजन्न प्राज्ञायत किंचन ॥ (७८।२)

गजो गजेन समरे रथी च रथिनं ययौ । (७९।१)

अश्वो ऽश्वं समभिप्रेत्य पदातिश्च पदातिनम् ॥ (७९।२)

ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत । (८०।१)

शूराणां समरे तत्र समासाद्य परस्परम् ॥ (८०।२)

तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः । (८१।१)

प्रैक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुररणोपमम् ॥ (८१।२)

ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष । (८२।१)

अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः ॥ (८२।२)

तत्र तत्रैव दृश्यन्ते रथवारणपत्तयः । (८३।१)

सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर् मुहुः ॥ (८३।२)