धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

कथं कुरूणाम् ऋषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना । (१।२)

कथं रथात् स न्यपतत् पिता मे वासवोपमः ॥ (१।३)

कथम् आसंश्च मे पुत्रा हीना भीष्मेण संजय । (२।१)

बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ (२।२)

तस्मिन् हते महासत्त्वे महेष्वासे महाबले । (३।१)

महारथे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तदा ॥ (३।२)

आर्तिः परा माविशति यतः शंससि मे हतम् । (४।१)

कुरूणाम् ऋषभं वीरम् अकम्प्यं पुरुषर्षभम् ॥ (४।२)

के तं यान्तम् अनुप्रेयुः के चास्यासन् पुरोगमाः । (५।१)

के ऽतिष्ठन् के न्यवर्तन्त के ऽभ्यवर्तन्त संजय ॥ (५।२)

के शूरा रथशार्दूलम् अच्युतं क्षत्रियर्षभम् । (६।१)

रथानीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ (६।२)

यस्तमो ऽर्क इवापोहन् परसैन्यम् अमित्रहा । (७।१)

सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयम् आदधत् । (७।२)

अकरोद् दुष्करं कर्म रणे कौरवशासनात् ॥ (७।३)

ग्रसमानम् अनीकानि य एनं पर्यवारयन् । (८।१)

कृतिनं तं दुराधर्षं सम्यग् यास्यन्तम् अन्तिके । (८।२)

कथं शांतनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ (८।३)

निकृन्तन्तम् अनीकानि शरदंष्ट्रं तरस्विनम् । (९।१)

चापव्यात्ताननं घोरम् असिजिह्वं दुरासदम् ॥ (९।२)

अत्यन्यान् पुरुषव्याघ्रान् ह्रीमन्तम् अपराजितम् । (१०।१)

पातयामास कौन्तेयः कथं तम् अजितं युधि ॥ (१०।२)

उग्रधन्वानम् उग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । (११।१)

परेषाम् उत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तं शितेषुभिः ॥ (११।२)

पाण्डवानां महत् सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तम् आहवे । (१२।१)

कालाग्निम् इव दुर्धर्षं समवेष्टत नित्यशः ॥ (१२।२)

परिकृष्य स सेनां मे दशरात्रम् अनीकहा । (१३।१)

जगामास्तम् इवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ (१३।२)

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं सृजन् । (१४।१)

जघान युधि योधानाम् अर्बुदं दशभिर् दिनैः ॥ (१४।२)

स शेते निष्टनन् भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः । (१५।१)

मम दुर्मन्त्रितेनासौ यथा नार्हः स भारतः ॥ (१५।२)

कथं शांतनवं दृष्ट्वा पाण्डवानाम् अनीकिनी । (१६।१)

प्रहर्तुम् अशकत् तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ (१६।२)

कथं भीष्मेण संग्रामम् अकुर्वन् पाण्डुनन्दनाः । (१७।१)

कथं च नाजयद् भीष्मो द्रोणे जीवति संजय ॥ (१७।२)

कृपे संनिहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा । (१८।१)

भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ॥ (१८।२)

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना । (१९।१)

भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैर् अपि दुरुत्सहः ॥ (१९।२)

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् । (२०।१)

अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ (२०।२)

तं हतं समरे भीष्मं महारथबलोचितम् । (२१।१)

संजयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ॥ (२१।२)

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः संजयाच्युतम् । (२२।१)

दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ॥ (२२।२)

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्मम् अभ्ययुः । (२३।१)

कच्चिन्न कुरवो भीतास्तत्यजुः संजयाच्युतम् ॥ (२३।२)

मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कपृषतो महान् । (२४।१)

धनुर्ह्वादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ॥ (२४।२)

यद् अभ्यवर्षत् कौन्तेयान् सपाञ्चालान् ससृञ्जयान् । (२५।१)

निघ्नन् पररथान् वीरो दानवान् इव वज्रभृत् ॥ (२५।२)

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्राहं दुरासदम् । (२६।१)

कार्मुकोर्मिणम् अक्षय्यम् अद्वीपं समरे ऽप्लवम् । (२६।२)

गदासिमकरावर्तं हयग्राहं गजाकुलम् ॥ (२६।३)

हयान् गजान् पदातांश्च रथांश्च तरसा बहून् । (२७।१)

निमज्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ॥ (२७।२)

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् । (२८।१)

वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ॥ (२८।२)

भीष्मो यद् अकरोत् कर्म समरे संजयारिहा । (२९।१)

दुर्योधनहितार्थाय के तदास्य पुरो ऽभवन् ॥ (२९।२)

के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः । (३०।१)

पृष्ठतः के परान् वीरा उपासेधन् यतव्रताः ॥ (३०।२)

के पुरस्ताद् अवर्तन्त रक्षन्तो भीष्मम् अन्तिके । (३१।१)

के ऽरक्षन्न् उत्तरं चक्रं वीरा वीरस्य युध्यतः ॥ (३१।२)

वामे चक्रे वर्तमानाः के ऽघ्नन् संजय सृञ्जयान् । (३२।१)

समेताग्रम् अनीकेषु के ऽभ्यरक्षन् दुरासदम् ॥ (३२।२)

पार्श्वतः के ऽभ्यवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् । (३३।१)

समूहे के परान् वीरान् प्रत्ययुध्यन्त संजय ॥ (३३।२)

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर् गोप्यमानाश्च तेन ते । (३४।१)

दुर्जयानाम् अनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ॥ (३४।२)

सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठिप्रजापतेः । (३५।१)

कथं प्रहर्तुम् अपि ते शेकुः संजय पाण्डवाः ॥ (३५।२)

यस्मिन् द्वीपे समाश्रित्य युध्यन्ति कुरवः परैः । (३६।१)

तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि संजय ॥ (३६।२)

यस्य वीर्ये समाश्वस्य मम पुत्रो बृहद्बलः । (३७।१)

न पाण्डवान् अगणयत् कथं स निहतः परैः ॥ (३७।२)

यः पुरा विबुधैः सेन्द्रैः साहाय्ये युद्धदुर्मदः । (३८।१)

काङ्क्षितो दानवान् घ्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ॥ (३८।२)

यस्मिञ् जाते महावीर्ये शंतनुर् लोकशंकरे । (३९।१)

शोकं दुःखं च दैन्यं च प्राजहात् पुत्रलक्ष्मणि ॥ (३९।२)

प्रज्ञापरायणं तज्ज्ञं सद्धर्मनिरतं शुचिम् । (४०।१)

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ॥ (४०।२)

सर्वास्त्रविनयोपेतं दान्तं शान्तं मनस्विनम् । (४१।१)

हतं शांतनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं बलं हतम् ॥ (४१।२)

धर्माद् अधर्मो बलवान् सम्प्राप्त इति मे मतिः । (४२।१)

यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यम् इच्छन्ति पाण्डवाः ॥ (४२।२)

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविद् अनुत्तमः । (४३।१)

अम्बार्थम् उद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥ (४३।२)

तम् इन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् । (४४।१)

हतं शंससि भीष्मं मे किं नु दुःखम् अतः परम् ॥ (४४।२)

असकृत् क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताः । (४५।१)

जामदग्न्यस्तथा रामः परवीरनिघातिना ॥ (४५।२)

तस्मान्नूनं महावीर्याद् भार्गवाद् युद्धदुर्मदात् । (४६।१)

तेजोवीर्यबलैर् भूयाञ् शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥ (४६।२)

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम् । (४७।१)

परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम् ॥ (४७।२)

के वीरास्तम् अमित्रघ्नम् अन्वयुः शत्रुसंसदि । (४८।१)

शंस मे तद् यथा वृत्तं युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः ॥ (४८।२)

योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजय । (४९।१)

अगोपम् इव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद् बलं मम ॥ (४९।२)

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्य महाहवे । (५०।१)

परासिक्ते च वस्तस्मिन् कथम् आसीन्मनस्तदा ॥ (५०।२)

जीविते ऽप्यद्य सामर्थ्यं किम् इवास्मासु संजय । (५१।१)

घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ॥ (५१।२)

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः । (५२।१)

भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (५२।२)

अद्रिसारमयं नूनं सुदृढं हृदयं मम । (५३।१)

यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ (५३।२)

यस्मिन्न् अस्त्रं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे । (५४।१)

अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ (५४।२)

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च । (५५।१)

न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद् विमुच्यते ॥ (५५।२)

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः । (५६।१)

यत्र शांतनवं भीष्मं हतं शंससि संजय ॥ (५६।२)

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद् दुःखम् अचिन्तयन् । (५७।१)

आशंसे ऽहं पुरा त्राणं भीष्माच्छंतनुनन्दनात् ॥ (५७।२)

यदादित्यम् इवापश्यत् पतितं भुवि संजय । (५८।१)

दुर्योधनः शांतनवं किं तदा प्रत्यपद्यत ॥ (५८।२)

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या संजय चिन्तयन् । (५९।१)

शेषं किंचित् प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ॥ (५९।२)

दारुणः क्षत्रधर्मो ऽयम् ऋषिभिः संप्रदर्शितः । (६०।१)

यत्र शांतनवं हत्वा राज्यम् इच्छन्ति पाण्डवाः ॥ (६०।२)

वयं वा राज्यम् इच्छामो घातयित्वा पितामहम् । (६१।१)

क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ॥ (६१।२)

एतद् आर्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय । (६२।१)

पराक्रमः परं शक्त्या तच्च तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ (६२।२)

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तम् अपराजितम् । (६३।१)

कथं शांतनवं तात पाण्डुपुत्रा न्यपातयन् ॥ (६३।२)

कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः । (६४।१)

कथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः ॥ (६४।२)

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । (६५।१)

दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किम् अब्रुवन् ॥ (६५।२)

यच्छरीरैर् उपस्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् । (६६।१)

शरशक्तिगदाखड्गतोमराक्षां भयावहाम् ॥ (६६।२)

प्राविशन् कितवा मन्दाः सभां युधि दुरासदाम् । (६७।१)

प्राणद्यूते प्रतिभये के ऽदीव्यन्त नरर्षभाः ॥ (६७।२)

के ऽजयन् के जितास्तत्र हृतलक्षा निपातिताः । (६८।१)

अन्ये भीष्माच्छांतनवात् तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (६८।२)

न हि मे शान्तिर् अस्तीह युधि देवव्रतं हतम् । (६९।१)

पितरं भीमकर्माणं श्रुत्वा मे दुःखम् आविशत् ॥ (६९।२)

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रकारिताम् । (७०।१)

त्वं सिञ्चन् सर्पिषेवाग्निम् उद्दीपयसि संजय ॥ (७०।२)

महान्तं भारम् उद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् । (७१।१)

दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (७१।२)

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् । (७२।१)

तस्मान्मे सर्वम् आचक्ष्व यद् वृत्तं तत्र संजय ॥ (७२।२)

संग्रामे पृथिवीशानां मन्दस्याबुद्धिसंभवम् । (७३।१)

अपनीतं सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (७३।२)

यत् कृतं तत्र भीष्मेण संग्रामे जयम् इच्छता । (७४।१)

तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ॥ (७४।२)

यथा तद् अभवद् युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । (७५।१)

क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथा च तत् ॥ (७५।२)