भीष्म उवाच । (१।१)

एतच्छ्रुत्वा गुरोर् वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः । (१।२)

अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥ (१।३)

उक्ताः स्मो यद् भगवता तदात्वायतिसंहितम् । (२।१)

तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥ (२।२)

अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः । (३।१)

विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर् वाक्यविशारदाः ॥ (३।२)

शैलाद् अस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने । (४।१)

वेदान् अनेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ॥ (४।२)

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः । (५।१)

प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥ (५।२)

क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते । (६।१)

अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥ (६।२)

ते ऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना । (७।१)

जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ॥ (७।२)

अवतीर्य महीं ते ऽथ चातुर्होत्रम् अकल्पयन् । (८।१)

संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥ (८।२)

पूज्यमाना द्विजैर् नित्यं मोदमाना गृहे रताः । (९।१)

याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥ (९।२)

अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् । (१०।१)

तूष्णीं ध्यानपरो धीमान् एकान्ते समुपाविशत् ॥ (१०।२)

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः । (११।१)

अथैनम् अब्रवीत् काले मधुराक्षरया गिरा ॥ (११।२)

भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते । (१२।१)

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किम् आस्से चिन्तयन्न् इव ॥ (१२।२)

ब्रह्मघोषैर् विरहितः पर्वतो ऽयं न शोभते । (१३।१)

रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥ (१३।२)

न भ्राजते यथापूर्वं निषादानाम् इवालयः । (१४।१)

देवर्षिगणजुष्टो ऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ॥ (१४।२)

ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः । (१५।१)

विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥ (१५।२)

नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । (१६।१)

महर्षे यत् त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥ (१६।२)

एतन्मनोऽनुकूलं मे भवान् अर्हति भाषितुम् । (१७।१)

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥ (१७।२)

त्रिषु लोकेषु यद् वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् । (१८।१)

तद् आज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ (१८।२)

यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तद् उदाहर । (१९।१)

वियुक्तस्येह शिष्यैर् मे नातिहृष्टम् इदं मनः ॥ (१९।२)

नारद उवाच । (२०।१)

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । (२०।२)

मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥ (२०।३)

अधीयतां भवान् वेदान् सार्धं पुत्रेण धीमता । (२१।१)

विधुन्वन् ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥ (२१।२)

भीष्म उवाच । (२२।१)

नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् । (२२।२)

तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥ (२२।३)

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम् अथाकरोत् । (२३।१)

स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकान् आपूरयन्न् इव ॥ (२३।२)

तयोर् अभ्यसतोर् एवं नानाधर्मप्रवादिनोः । (२४।१)

वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥ (२४।२)

ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रम् अवारयत् । (२५।१)

शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ (२५।२)

अपृच्छत् पितरं ब्रह्मन् कुतो वायुर् अभूद् अयम् । (२६।१)

आख्यातुम् अर्हति भवान् वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥ (२६।२)

शुकस्यैतद् वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । (२७।१)

अनध्यायनिमित्ते ऽस्मिन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२७।२)

दिव्यं ते चक्षुर् उत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः । (२८।१)

तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥ (२८।२)

आदर्शे स्वाम् इव छायां पश्यस्यात्मानम् आत्मना । (२९।१)

न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान् बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥ (२९।२)

देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः । (३०।१)

द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥ (३०।२)

पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः । (३१।१)

सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥ (३१।२)

तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः । (३२।१)

तेषाम् अप्यभवत् पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥ (३२।२)

उदानस्तस्य पुत्रो ऽभूद् व्यानस्तस्याभवत् सुतः । (३३।१)

अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम् ॥ (३३।२)

अनपत्यो ऽभवत् प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः । (३४।१)

पृथक् कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥ (३४।२)

प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् । (३५।१)

प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥ (३५।२)

प्रेरयत्यभ्रसंघातान् धूमजांश्चोष्मजांश्च यः । (३६।१)

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सो ऽनिलः ॥ (३६।२)

अम्बरे स्नेहम् अभ्रेभ्यस् तडिद्भ्यश् चोत्तमद्युतिः । (३७।१)

आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन् ॥ (३७।२)

उदयं ज्योतिषां शश्वत् सोमादीनां करोति यः । (३८।१)

अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः ॥ (३८।२)

यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर् धारयते जलम् । (३९।१)

उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्यो ऽम्बरे ऽनिलः ॥ (३९।२)

यो ऽद्भिः संयोज्य जीमूतान् पर्जन्याय प्रयच्छति । (४०।१)

उद्वहो नाम वर्षिष्ठस् तृतीयः स सदागतिः ॥ (४०।२)

समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग् घनाः । (४१।१)

वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥ (४१।२)

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः । (४२।१)

रक्षणार्थाय सम्भूता मेघत्वम् उपयान्ति च ॥ (४२।२)

यो ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा । (४३।१)

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥ (४३।२)

येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् । (४४।१)

वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥ (४४।२)

दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान् । (४५।१)

पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥ (४५।२)

यस्मिन् पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा । (४६।१)

पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥ (४६।२)

दूरात् प्रतिहतो यस्मिन्न् एकरश्मिर् दिवाकरः । (४७।१)

योनिर् अंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा ॥ (४७।२)

यस्माद् आप्यायते सोमो निधिर् दिव्यो ऽमृतस्य च । (४८।१)

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर् जवतां वरः ॥ (४८।२)

सर्वप्राणभृतां प्राणान् यो ऽन्तकाले निरस्यति । (४९।१)

यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥ (४९।२)

सम्यग् अन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया । (५०।१)

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां यो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (५०।२)

यं समासाद्य वेगेन दिशाम् अन्तं प्रपेदिरे । (५१।१)

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥ (५१।२)

येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते । (५२।१)

परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥ (५२।२)

एवम् एते ऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः । (५३।१)

अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥ (५३।२)

एतत् तु महद् आश्चर्यं यद् अयं पर्वतोत्तमः । (५४।१)

कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता ॥ (५४।२)

विष्णोर् निःश्वासवातो ऽयं यदा वेगसमीरितः । (५५।१)

सहसोदीर्यते तात जगत् प्रव्यथते तदा ॥ (५५।२)

तस्माद् ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्ते ऽतिवायति । (५६।१)

वायोर् वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत् पीडितं भवेत् ॥ (५६।२)

एतावद् उक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः । (५७।१)

उक्त्वा पुत्रम् अधीष्वेति व्योमगङ्गाम् अयात् तदा ॥ (५७।२)