MBh, 8, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिर् उत्थितः । (१।२)
athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanir utthitaḥ |
निवर्तयित्वा तु रथं केशवो ऽर्जुनम् अब्रवीत् । (२।१)
nivartayitvā tu rathaṃ keśavo 'rjunam abravīt |
मागधो ऽथाप्य् अतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना । (३।१)
māgadho 'thāpy atikrānto dviradena pramāthinā |
वाक्यान्ते प्रापयत् पार्थं दण्डधारान्तिकं प्रति ॥ (४।२)
vākyānte prāpayat pārthaṃ daṇḍadhārāntikaṃ prati ||
स मागधानां प्रवरो ऽङ्कुशग्रहो ग्रहेष्व् असह्यो विकचो यथा ग्रहः । (५।१)
sa māgadhānāṃ pravaro 'ṅkuśagraho graheṣv asahyo vikaco yathā grahaḥ |
सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो महीं समग्रां विकचो यथा ग्रहः ॥ (५।२)
sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo mahīṃ samagrāṃ vikaco yathā grahaḥ ||
सुकल्पितं दानवनागसंनिभं महाभ्रसंह्रादम् अमित्रमर्दनम् । (६।१)
sukalpitaṃ dānavanāgasaṃnibhaṃ mahābhrasaṃhrādam amitramardanam |
रथाश्वमातङ्गगणान् सहस्रशः समास्थितो हन्ति शरैर् द्विपान् अपि ॥ (६।२)
rathāśvamātaṅgagaṇān sahasraśaḥ samāsthito hanti śarair dvipān api ||
रथान् अधिष्ठाय सवाजिसारथीन् रथांश् च पद्भिस् त्वरितो व्यपोथयत् । (७।१)
rathān adhiṣṭhāya savājisārathīn rathāṃś ca padbhis tvarito vyapothayat |
द्विपांश् च पद्भ्यां चरणैः करेण च द्विपास्थितो हन्ति स कालचक्रवत् ॥ (७।२)
dvipāṃś ca padbhyāṃ caraṇaiḥ kareṇa ca dvipāsthito hanti sa kālacakravat ||
नरांश् च कार्ष्णायसवर्मभूषणान् निपात्य साश्वान् अपि पत्तिभिः सह । (८।१)
narāṃś ca kārṣṇāyasavarmabhūṣaṇān nipātya sāśvān api pattibhiḥ saha |
व्यपोथयद् दन्तिवरेण शुष्मिणा सशब्दवत् स्थूलनडान् यथा तथा ॥ (८।२)
vyapothayad dantivareṇa śuṣmiṇā saśabdavat sthūlanaḍān yathā tathā ||
अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिस्वने मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते । (९।१)
athārjuno jyātalaneminisvane mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite |
नराश्वमातङ्गसहस्रनादितै रथोत्तमेनाभ्यपतद् द्विपोत्तमम् ॥ (९।२)
narāśvamātaṅgasahasranāditai rathottamenābhyapatad dvipottamam ||
ततो ऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमैर् जनार्दनं षोडशभिः समार्दयत् । (१०।१)
tato 'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamair janārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārdayat |
स दण्डधारस् तुरगांस् त्रिभिस् त्रिभिस् ततो ननाद प्रजहास चासकृत् ॥ (१०।२)
sa daṇḍadhāras turagāṃs tribhis tribhis tato nanāda prajahāsa cāsakṛt ||
ततो ऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं चकर्त भल्लैर् ध्वजम् अप्य् अलंकृतम् । (११।१)
tato 'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ cakarta bhallair dhvajam apy alaṃkṛtam |
पुनर् नियन्तॄन् सह पादगोप्तृभिस् ततस् तु चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः ॥ (११।२)
punar niyantṝn saha pādagoptṛbhis tatas tu cukrodha girivrajeśvaraḥ ||
ततो ऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा । (१२।१)
tato 'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā ghanāghanenānilatulyaraṃhasā |
अतीव चुक्षोभयिषुर् जनार्दनं धनंजयं चाभिजघान तोमरैः ॥ (१२।२)
atīva cukṣobhayiṣur janārdanaṃ dhanaṃjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ ||
अथास्य बाहू द्विपहस्तसंनिभौ शिरश् च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः । (१३।१)
athāsya bāhū dvipahastasaṃnibhau śiraś ca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ |
क्षुरैः प्रचिछेद सहैव पाण्डवस् ततो द्विपं बाणशतैः समार्दयत् ॥ (१३।२)
kṣuraiḥ pracicheda sahaiva pāṇḍavas tato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samārdayat ||
स पार्थबाणैस् तपनीयभूषणैः समारुचत् काञ्चनवर्मभृद् द्विपः । (१४।१)
sa pārthabāṇais tapanīyabhūṣaṇaiḥ samārucat kāñcanavarmabhṛd dvipaḥ |
तथा चकाशे निशि पर्वतो यथा दवाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः ॥ (१४।२)
tathā cakāśe niśi parvato yathā davāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ ||
स वेदनार्तो ऽम्बुदनिस्वनो नदंश् चलन् भ्रमन् प्रस्खलितो ऽऽतुरो द्रवन् । (१५।१)
sa vedanārto 'mbudanisvano nadaṃś calan bhraman praskhalito ''turo dravan |
पपात रुग्णः सनियन्तृकस् तथा यथा गिरिर् वज्रनिपातचूर्णितः ॥ (१५।२)
papāta rugṇaḥ saniyantṛkas tathā yathā girir vajranipātacūrṇitaḥ ||
हिमावदातेन सुवर्णमालिना हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना । (१६।१)
himāvadātena suvarṇamālinā himādrikūṭapratimena dantinā |
हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रजज् जिघांसुर् इन्द्रावरजं धनंजयम् ॥ (१६।२)
hate raṇe bhrātari daṇḍa āvrajaj jighāṃsur indrāvarajaṃ dhanaṃjayam ||
स तोमरैर् अर्ककरप्रभैस् त्रिभिर् जनार्दनं पञ्चभिर् एव चार्जुनम् । (१७।१)
sa tomarair arkakaraprabhais tribhir janārdanaṃ pañcabhir eva cārjunam |
समर्पयित्वा विननाद चार्दयंस् ततो ऽस्य बाहू विचकर्त पाण्डवः ॥ (१७।२)
samarpayitvā vinanāda cārdayaṃs tato 'sya bāhū vicakarta pāṇḍavaḥ ||
क्षुरप्रकृत्तौ सुभृशं सतोमरौ च्युताङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ । (१८।१)
kṣuraprakṛttau subhṛśaṃ satomarau cyutāṅgadau candanarūṣitau bhujau |
गजात् पतन्तौ युगपद् विरेजतुर् यथाद्रिशृङ्गात् पतितौ महोरगौ ॥ (१८।२)
gajāt patantau yugapad virejatur yathādriśṛṅgāt patitau mahoragau ||
अथार्धचन्द्रेण हृतं किरीटिना पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात् । (१९।१)
athārdhacandreṇa hṛtaṃ kirīṭinā papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt |
तच्छोणिताभं निपतद् विरेजे दिवाकरो ऽस्ताद् इव पश्चिमां दिशम् ॥ (१९।२)
tacchoṇitābhaṃ nipatad vireje divākaro 'stād iva paścimāṃ diśam ||
अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसंनिभं दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः । (२०।१)
atha dvipaṃ śvetanagāgrasaṃnibhaṃ divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ |
बिभेद पार्थः स पपात नानदन् हिमाद्रिकूटः कुलिशाहतो यथा ॥ (२०।२)
bibheda pārthaḥ sa papāta nānadan himādrikūṭaḥ kuliśāhato yathā ||
ततो ऽपरे तत्प्रतिमा गजोत्तमा जिगीषवः संयति सव्यसाचिनम् । (२१।१)
tato 'pare tatpratimā gajottamā jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinam |
तथा कृतास् तेन यथैव तौ द्विपौ ततः प्रभग्नं सुमहद् रिपोर् बलम् ॥ (२१।२)
tathā kṛtās tena yathaiva tau dvipau tataḥ prabhagnaṃ sumahad ripor balam ||
गजा रथाश्वाः पुरुषाश् च संघशः परस्परघ्नाः परिपेतुर् आहवे । (२२।१)
gajā rathāśvāḥ puruṣāś ca saṃghaśaḥ parasparaghnāḥ paripetur āhave |
परस्परप्रस्खलिताः समाहता भृशं च तत् तत् कुलभाषिणो हताः ॥ (२२।२)
parasparapraskhalitāḥ samāhatā bhṛśaṃ ca tat tat kulabhāṣiṇo hatāḥ ||
अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः पुरंदरं देवगणा इवाब्रुवन् । (२३।१)
athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ puraṃdaraṃ devagaṇā ivābruvan |
अभैष्म यस्मान् मरणाद् इव प्रजाः स वीर दिष्ट्या निहतस् त्वया रिपुः ॥ (२३।२)
abhaiṣma yasmān maraṇād iva prajāḥ sa vīra diṣṭyā nihatas tvayā ripuḥ ||
न चेत् परित्रास्य इमाञ् जनान् भयाद् द्विषद्भिर् एवं बलिभिः प्रपीडितान् । (२४।१)
na cet paritrāsya imāñ janān bhayād dviṣadbhir evaṃ balibhiḥ prapīḍitān |
तथाभविष्यद् द्विषतां प्रमोदनं यथा हतेष्व् एष्व् इह नो ऽरिषु त्वया ॥ (२४।२)
tathābhaviṣyad dviṣatāṃ pramodanaṃ yathā hateṣv eṣv iha no 'riṣu tvayā ||
इतीव भूयश् च सुहृद्भिर् ईरिता निशम्य वाचः सुमनास् ततो ऽर्जुनः । (२५।१)
itīva bhūyaś ca suhṛdbhir īritā niśamya vācaḥ sumanās tato 'rjunaḥ |
यथानुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं जगाम संशप्तकसंघहा पुनः ॥ (२५।२)
yathānurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ jagāma saṃśaptakasaṃghahā punaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.