महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 24

24 of 1995 · 62 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

इत्युक्तो गरुडः सर्पैस्ततो मातरम् अब्रवीत् । (१।२)

ityukto garuḍaḥ sarpaistato mātaram abravīt |

1.3१.३

गच्छाम्यमृतम् आहर्तुं भक्ष्यम् इच्छामि वेदितुम् ॥ (१।३)

gacchāmyamṛtam āhartuṃ bhakṣyam icchāmi veditum ||

2.1२.१

विनतोवाच । (२।१)

vinatovāca |

2.2२.२

समुद्रकुक्षावेकान्ते निषादालयम् उत्तमम् । (२।२)

samudrakukṣāvekānte niṣādālayam uttamam |

2.3२.३

भवनानि निषादानां तत्र सन्ति द्विजोत्तम । (२।३)

bhavanāni niṣādānāṃ tatra santi dvijottama |

2.4२.४

पापिनां नष्टलोकानां निर्घृणानां दुरात्मनाम् । (२।४)

pāpināṃ naṣṭalokānāṃ nirghṛṇānāṃ durātmanām |

2.5२.५

सहस्राणाम् अनेकानां तान् भुक्त्वामृतम् आनय ॥ (२।५)

sahasrāṇām anekānāṃ tān bhuktvāmṛtam ānaya ||

3.1३.१

न तु ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथंचन । (३।१)

na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃcana |

3.2३.२

अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणो ह्यनलोपमः ॥ (३।२)

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brāhmaṇo hyanalopamaḥ ||

4.1४.१

अग्निर् अर्को विषं शस्त्रं विप्रो भवति कोपितः । (४।१)

agnir arko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ |

4.2४.२

एवमादिभी रूपैस्तु सतां वै ब्राह्मणो मतः । (४।२)

evamādibhī rūpaistu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ |

4.3४.३

स ते तात न हन्तव्यः संक्रुद्धेनापि सर्वदा । (४।३)

sa te tāta na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvadā |

4.4४.४

ब्राह्मणानाम् अभिद्रोहो न कर्तव्यः कथंचन । (४।४)

brāhmaṇānām abhidroho na kartavyaḥ kathaṃcana |

4.5४.५

न ह्येवम् अग्निर् नादित्यो भस्म कुर्यात् तथानघ । (४।५)

na hyevam agnir nādityo bhasma kuryāt tathānagha |

4.6४.६

यथा कुर्याद् अभिक्रुद्धो ब्राह्मणः संशितव्रतः । (४।६)

yathā kuryād abhikruddho brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |

4.7४.७

तद् एतैर् विविधैर् लिङ्गैस्त्वं विद्यास्तं द्विजोत्तमम् । (४।७)

tad etair vividhair liṅgaistvaṃ vidyāstaṃ dvijottamam |

4.8४.८

गुरुर् हि सर्वभूतानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः । (४।८)

gurur hi sarvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ |

4.9४.९

तर्हि वक्ष्यामि विस्पष्टं कारणं तन् निबोधथ । (४।९)

tarhi vakṣyāmi vispaṣṭaṃ kāraṇaṃ tan nibodhatha |

4.10४.१०

भूतानाम् अग्रभुग् विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः ॥ (४।१०)

bhūtānām agrabhug vipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ ||

5.1५.१

गरुड उवाच । (५।१)

garuḍa uvāca

5.2५.२

यथाहम् अभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणैः शुभैः । (५।२)

yathāham abhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |

5.3५.३

तन् मे कारणतो मातः पृच्छतो वक्तुम् अर्हसि । (५।३)

tan me kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktum arhasi |

5.4५.४

किंरूपो ब्राह्मणो मातः किंशीलः किंपराक्रमः । (५।४)

kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ |

5.5५.५

किं स्विद् अग्निनिभो भाति किं स्वित् सौम्यप्रदर्शनः ॥ (५।५)

kiṃ svid agninibho bhāti kiṃ svit saumyapradarśanaḥ ||

6.1६.१

विनतोवाच । (६।१)

vinatovāca |

6.2६.२

मेखलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारीति लक्षयेत् । (६।२)

mekhalājinadaṇḍena brahmacārīti lakṣayet |

6.3६.३

शुक्लवस्त्रः शुचिर् दान्तो रुक्मकुण्डलमण्डितः । (६।३)

śuklavastraḥ śucir dānto rukmakuṇḍalamaṇḍitaḥ |

6.4६.४

वैणवीं धारयन् यष्टिम् उपवीतं कमण्डलुम् । (६।४)

vaiṇavīṃ dhārayan yaṣṭim upavītaṃ kamaṇḍalum |

6.5६.५

एतैस्तु लक्षणैर् युक्तं गृहस्थम् इति लक्षयेत् । (६।५)

etaistu lakṣaṇair yuktaṃ gṛhastham iti lakṣayet |

6.6६.६

नखरोमाचितं विप्रं चीराजिनजटाधरम् । (६।६)

nakharomācitaṃ vipraṃ cīrājinajaṭādharam |

6.7६.७

वनवासरतं नित्यं वनवासीति लक्षयेत् । (६।७)

vanavāsarataṃ nityaṃ vanavāsīti lakṣayet |

6.8६.८

मुण्डी त्रिदण्डी काषायी कमण्डलुधरो यतिः । (६।८)

muṇḍī tridaṇḍī kāṣāyī kamaṇḍaludharo yatiḥ |

6.9६.९

एतैस्तु लक्षणैः पुत्र विद्धि तान् ब्राह्मणान् ऋजून् । (६।९)

etaistu lakṣaṇaiḥ putra viddhi tān brāhmaṇān ṛjūn |

6.10६.१०

यस्ते कण्ठम् अनुप्राप्तो निगीर्णं बडिशं यथा । (६।१०)

yaste kaṇṭham anuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā |

6.11६.११

दहेद् अङ्गारवत् पुत्र तं विद्याद् ब्राह्मणर्षभम् ॥ (६।११)

dahed aṅgāravat putra taṃ vidyād brāhmaṇarṣabham ||

7.1७.१

सूत उवाच । (७।१)

sūta uvāca

7.2७.२

प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दाद् इदं वचः । (७।२)

provāca cainaṃ vinatā putrahārdād idaṃ vacaḥ |

7.3७.३

जठरे न च जीर्येद् यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम् । (७।३)

jaṭhare na ca jīryed yastaṃ jānīhi dvijottamam |

7.4७.४

जानन्त्यप्यतुलं वीर्यम् आशीर्वादसमन्वितम् । (७।४)

jānantyapyatulaṃ vīryam āśīrvādasamanvitam |

7.5७.५

पुत्रहार्दाद् उवाचैनं विनता गरुडं तदा । (७।५)

putrahārdād uvācainaṃ vinatā garuḍaṃ tadā |

7.6७.६

प्रीता परमदुःखार्ता नागैर् विप्रकृता सती ॥ (७।६)

prītā paramaduḥkhārtā nāgair viprakṛtā satī ||

8.1८.१

पक्षौ ते मारुतः पातु चन्द्रः पृष्ठं तु पुत्रक । (८।१)

pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka |

8.2८.२

शिरस्तु पातु ते वह्निर् भास्करः सर्वम् एव तु । (८।२)

śirastu pātu te vahnir bhāskaraḥ sarvam eva tu |

8.3८.३

विष्णुः सर्वगतः सर्वम् अङ्गानि तव चैव च ॥ (८।३)

viṣṇuḥ sarvagataḥ sarvam aṅgāni tava caiva ca ||

9.1९.१

अहं च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा । (९।१)

ahaṃ ca te sadā putra śāntisvastiparāyaṇā |

9.2९.२

इहासीना भविष्यामि स्वस्तिकारे सदा रता । (९।२)

ihāsīnā bhaviṣyāmi svastikāre sadā ratā |

9.3९.३

व्रतोपवासनियता भवामि सुरलोकतः । (९।३)

vratopavāsaniyatā bhavāmi suralokataḥ |

9.4९.४

भविष्यति न संदेहो यावद् आगमनं तव । (९।४)

bhaviṣyati na saṃdeho yāvad āgamanaṃ tava |

9.5९.५

अरिष्टं व्रज पन्थानं वत्स कार्यार्थसिद्धये ॥ (९।५)

ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye ||

10.1१०.१

ततः स मातुर् वचनं निशम्य वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात । (१०।१)

tataḥ sa mātur vacanaṃ niśamya vitatya pakṣau nabha utpapāta |

10.2१०.२

ततो निषादान् बलवान् उपागमद् बुभुक्षितः काल इवान्तको महान् ॥ (१०।२)

tato niṣādān balavān upāgamad bubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān ||

11.1११.१

स तान् निषादान् उपसंहरंस्तदा रजः समुद्धूय नभःस्पृशं महत् । (११।१)

sa tān niṣādān upasaṃharaṃstadā rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat |

11.2११.२

समुद्रकुक्षौ च विशोषयन् पयः समीपगान् भूमिधरान् विचालयन् ॥ (११।२)

samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ samīpagān bhūmidharān vicālayan ||

12.1१२.१

ततः स चक्रे महद् आननं तदा निषादमार्गं प्रतिरुध्य पक्षिराट् । (१२।१)

tataḥ sa cakre mahad ānanaṃ tadā niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ |

12.2१२.२

तदा निपत्याशनिचण्डविक्रमः । (१२।२)

tadā nipatyāśanicaṇḍavikramaḥ |

12.3१२.३

प्रसार्य पक्षौ स निषादम् आगतः । (१२।३)

prasārya pakṣau sa niṣādam āgataḥ |

12.4१२.४

ततो निषादास्त्वरिताः प्रवव्रजुर् यतो मुखं तस्य भुजंगभोजिनः ॥ (१२।४)

tato niṣādāstvaritāḥ pravavrajur yato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ ||

13.1१३.१

तदाननं विवृतम् अतिप्रमाणवत् समभ्ययुर् गगनम् इवार्दिताः खगाः । (१३।१)

tadānanaṃ vivṛtam atipramāṇavat samabhyayur gaganam ivārditāḥ khagāḥ |

13.2१३.२

सहस्रशः पवनरजोऽभ्रमोहिता महानिलप्रचलितपादपे वने ॥ (१३।२)

sahasraśaḥ pavanarajo'bhramohitā mahānilapracalitapādape vane ||

14.1१४.१

ततः खगो वदनम् अमित्रतापनः समाहरत् परिचपलो महाबलः । (१४।१)

tataḥ khago vadanam amitratāpanaḥ samāharat paricapalo mahābalaḥ |

14.2१४.२

निषूदयन् बहुविधमत्स्यभक्षिणो बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ॥ (१४।२)

niṣūdayan bahuvidhamatsyabhakṣiṇo bubhukṣito gaganacareśvarastadā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 24

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit