MBh, 1, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
इत्युक्तो गरुडः सर्पैस्ततो मातरम् अब्रवीत् । (१।२)
ityukto garuḍaḥ sarpaistato mātaram abravīt |
गच्छाम्यमृतम् आहर्तुं भक्ष्यम् इच्छामि वेदितुम् ॥ (१।३)
gacchāmyamṛtam āhartuṃ bhakṣyam icchāmi veditum ||
पापिनां नष्टलोकानां निर्घृणानां दुरात्मनाम् । (२।४)
pāpināṃ naṣṭalokānāṃ nirghṛṇānāṃ durātmanām |
सहस्राणाम् अनेकानां तान् भुक्त्वामृतम् आनय ॥ (२।५)
sahasrāṇām anekānāṃ tān bhuktvāmṛtam ānaya ||
न तु ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथंचन । (३।१)
na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃcana |
अग्निर् अर्को विषं शस्त्रं विप्रो भवति कोपितः । (४।१)
agnir arko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ |
स ते तात न हन्तव्यः संक्रुद्धेनापि सर्वदा । (४।३)
sa te tāta na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvadā |
ब्राह्मणानाम् अभिद्रोहो न कर्तव्यः कथंचन । (४।४)
brāhmaṇānām abhidroho na kartavyaḥ kathaṃcana |
न ह्येवम् अग्निर् नादित्यो भस्म कुर्यात् तथानघ । (४।५)
na hyevam agnir nādityo bhasma kuryāt tathānagha |
यथा कुर्याद् अभिक्रुद्धो ब्राह्मणः संशितव्रतः । (४।६)
yathā kuryād abhikruddho brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
तद् एतैर् विविधैर् लिङ्गैस्त्वं विद्यास्तं द्विजोत्तमम् । (४।७)
tad etair vividhair liṅgaistvaṃ vidyāstaṃ dvijottamam |
गुरुर् हि सर्वभूतानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः । (४।८)
gurur hi sarvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ |
तर्हि वक्ष्यामि विस्पष्टं कारणं तन् निबोधथ । (४।९)
tarhi vakṣyāmi vispaṣṭaṃ kāraṇaṃ tan nibodhatha |
भूतानाम् अग्रभुग् विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः ॥ (४।१०)
bhūtānām agrabhug vipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ ||
यथाहम् अभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणैः शुभैः । (५।२)
yathāham abhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
तन् मे कारणतो मातः पृच्छतो वक्तुम् अर्हसि । (५।३)
tan me kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktum arhasi |
किंरूपो ब्राह्मणो मातः किंशीलः किंपराक्रमः । (५।४)
kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ |
किं स्विद् अग्निनिभो भाति किं स्वित् सौम्यप्रदर्शनः ॥ (५।५)
kiṃ svid agninibho bhāti kiṃ svit saumyapradarśanaḥ ||
शुक्लवस्त्रः शुचिर् दान्तो रुक्मकुण्डलमण्डितः । (६।३)
śuklavastraḥ śucir dānto rukmakuṇḍalamaṇḍitaḥ |
एतैस्तु लक्षणैर् युक्तं गृहस्थम् इति लक्षयेत् । (६।५)
etaistu lakṣaṇair yuktaṃ gṛhastham iti lakṣayet |
एतैस्तु लक्षणैः पुत्र विद्धि तान् ब्राह्मणान् ऋजून् । (६।९)
etaistu lakṣaṇaiḥ putra viddhi tān brāhmaṇān ṛjūn |
यस्ते कण्ठम् अनुप्राप्तो निगीर्णं बडिशं यथा । (६।१०)
yaste kaṇṭham anuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā |
दहेद् अङ्गारवत् पुत्र तं विद्याद् ब्राह्मणर्षभम् ॥ (६।११)
dahed aṅgāravat putra taṃ vidyād brāhmaṇarṣabham ||
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दाद् इदं वचः । (७।२)
provāca cainaṃ vinatā putrahārdād idaṃ vacaḥ |
जठरे न च जीर्येद् यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम् । (७।३)
jaṭhare na ca jīryed yastaṃ jānīhi dvijottamam |
प्रीता परमदुःखार्ता नागैर् विप्रकृता सती ॥ (७।६)
prītā paramaduḥkhārtā nāgair viprakṛtā satī ||
पक्षौ ते मारुतः पातु चन्द्रः पृष्ठं तु पुत्रक । (८।१)
pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka |
शिरस्तु पातु ते वह्निर् भास्करः सर्वम् एव तु । (८।२)
śirastu pātu te vahnir bhāskaraḥ sarvam eva tu |
विष्णुः सर्वगतः सर्वम् अङ्गानि तव चैव च ॥ (८।३)
viṣṇuḥ sarvagataḥ sarvam aṅgāni tava caiva ca ||
अरिष्टं व्रज पन्थानं वत्स कार्यार्थसिद्धये ॥ (९।५)
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye ||
ततः स मातुर् वचनं निशम्य वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात । (१०।१)
tataḥ sa mātur vacanaṃ niśamya vitatya pakṣau nabha utpapāta |
ततो निषादान् बलवान् उपागमद् बुभुक्षितः काल इवान्तको महान् ॥ (१०।२)
tato niṣādān balavān upāgamad bubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān ||
स तान् निषादान् उपसंहरंस्तदा रजः समुद्धूय नभःस्पृशं महत् । (११।१)
sa tān niṣādān upasaṃharaṃstadā rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat |
समुद्रकुक्षौ च विशोषयन् पयः समीपगान् भूमिधरान् विचालयन् ॥ (११।२)
samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ samīpagān bhūmidharān vicālayan ||
ततः स चक्रे महद् आननं तदा निषादमार्गं प्रतिरुध्य पक्षिराट् । (१२।१)
tataḥ sa cakre mahad ānanaṃ tadā niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ |
ततो निषादास्त्वरिताः प्रवव्रजुर् यतो मुखं तस्य भुजंगभोजिनः ॥ (१२।४)
tato niṣādāstvaritāḥ pravavrajur yato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ ||
तदाननं विवृतम् अतिप्रमाणवत् समभ्ययुर् गगनम् इवार्दिताः खगाः । (१३।१)
tadānanaṃ vivṛtam atipramāṇavat samabhyayur gaganam ivārditāḥ khagāḥ |
सहस्रशः पवनरजोऽभ्रमोहिता महानिलप्रचलितपादपे वने ॥ (१३।२)
sahasraśaḥ pavanarajo'bhramohitā mahānilapracalitapādape vane ||
ततः खगो वदनम् अमित्रतापनः समाहरत् परिचपलो महाबलः । (१४।१)
tataḥ khago vadanam amitratāpanaḥ samāharat paricapalo mahābalaḥ |
निषूदयन् बहुविधमत्स्यभक्षिणो बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ॥ (१४।२)
niṣūdayan bahuvidhamatsyabhakṣiṇo bubhukṣito gaganacareśvarastadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.