भीष्म उवाच । (१।१)

पुनर् भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । (१।२)

वक्ष्यामि नियतं मातस्तन् मे निगदतः शृणु ॥ (१।३)

ब्राह्मणो गुणवान् कश्चिद् धनेनोपनिमन्त्र्यताम् । (२।१)

विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत् प्रजाः ॥ (२।२)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । (३।२)

विहसन्तीव सव्रीडम् इदं वचनम् अब्रवीत् । (३।३)

सत्यवती । (३।४)

भीष्मः । (३।५)

सत्यवती । (३।६)

भीष्मः । (३।७)

वैशंपायनः । (३।८)

भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्म्यं हेत्वर्थसंहितम् । (३।९)

माता सत्यवती भीष्मं पुनर् एवाभ्यभाषत । (३।१०)

औचथ्यम् अधिकृत्येदम् अङ्गं च यद् उदाहृतम् । (३।११)

पौराणी श्रुतिर् इत्येषा प्राप्तकालम् इदं कुरु । (३।१२)

त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत । (३।१३)

यथा च ते पितुर् वाक्यं मम कार्यं तवानघ । (३।१४)

मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान् सुप्रियश्च ते । (३।१५)

बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ । (३।१६)

इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे । (३।१७)

रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च भारत । (३।१८)

धर्मम् एतत् परं ज्ञात्वा संतानाय कुलस्य च । (३।१९)

आभ्यां मम नियोगात् तु धर्मं चरितुम् अर्हसि । (३।२०)

असंशयं परो धर्मस्त्वया मातः प्रकीर्तितः । (३।२१)

त्वम् अप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या परमा मयि । (३।२२)

जानीषे यत् तदा वृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे । (३।२३)

तत् सत्यवति सत्यं वै पुनर् एव ब्रवीमि ते । (३।२४)

तन् न जात्वन्यथा कार्यं लोकानाम् अपि संक्षये । (३।२५)

परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः । (३।२६)

यद् वाभ्यधिकम् एताभ्यां न तु सत्यं परित्यजे । (३।२७)

त्यजेच्च पृथिवी गन्धम् आपश्च रसम् उत्तमम् । (३।२८)

ज्योतिश्च परमं रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत् । (३।२९)

त्यजेच्च घोषम् आकाशः सोमः शीतत्वम् उत्सृजेत् । (३।३०)

प्रभां समुत्सृजेद् अर्को धूमकेतुर् अथोष्णताम् । (३।३१)

वृत्रहा विक्रमं जह्याद् धर्मं जह्याच्च धर्मराट् । (३।३२)

अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा । (३।३३)

उत्सृजेयम् अहं प्राणान् न तु सत्यं कथंचन । (३।३४)

जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यवतां वर । (३।३५)

इच्छंस्त्वम् इह लोकांस्त्रीन् सृजेर् अन्यान् अरिंदम । (३।३६)

यथा तु वः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत् । (३।३७)

सुहृदश्च सुहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि । (३।३८)

त्वम् एव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि । (३।३९)

सोपायं कुलसंताने वक्तुम् अर्हसि नः परम् । (३।४०)

स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति कुले कुले । (३।४१)

पुरुषांश्चापि मायाभिर् बह्वीभिर् उपगृह्णते । (३।४२)

सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे । (३।४३)

यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः ॥ (३।४४)

सत्यम् एतन् महाबाहो यथा वदसि भारत । (४।१)

विश्वासात् ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च । (४।२)

वैशंपायनः । (४।३)

एवम् उक्त्वा ततो भीष्मं तं माता प्रत्यभाषत । (४।४)

रोचते मे वचस्तुभ्यं ममापि वचनं शृणु । (४।५)

न ते शक्यम् अनाख्यातुम् आपद्धीयं तथाविधा ॥ (४।६)

त्वम् एव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः । (५।१)

यत् त्वं वक्ष्यसि तत् कार्यम् अस्माभिर् इति मे मतिः । (५।२)

यन् मे बाल्ये पुरा वृत्तं कुमार्यास्तच्छृणुष्व मे । (५।३)

तस्मान् निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यद् अनन्तरम् । (५।४)

शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम् । (५।५)

न च विस्रम्भकथितं भवान् सूचितुम् अर्हति । (५।६)

यस्तु राजा वसुर् नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । (५।७)

तस्य शुक्लाद् अहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल । (५।८)

मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित् । (५।९)

मां तु स्वगृहम् आनीय दुहितृत्वे ह्यकल्पयत् ॥ (५।१०)

धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन् पितुर् आसीत् तरी मम । (६।१)

सा कदाचिद् अहं तत्र गता प्रथमयौवने । (६।२)

अतारयं जनं तत्र पारगामिनम् अञ्जसा ॥ (६।३)

अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः । (७।१)

आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन् यमुनां नदीम् ॥ (७।२)

स तार्यमाणो यमुनां माम् उपेत्याब्रवीत् तदा । (८।१)

सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु । (८।२)

उक्त्वा जन्मकुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च ॥ (८।३)

तम् अहं शापभीता च पितुर् भीता च भारत । (९।१)

वरैर् असुलभैर् उक्ता न प्रत्याख्यातुम् उत्सहे । (९।२)

प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान् परे पारे ऋषीन् स्थितान् । (९।३)

यमुनातीरविन्यस्तान् प्रदीप्तान् इव पावकान् । (९।४)

पुरस्ताद् अरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते । (९।५)

येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता । (९।६)

उक्तमात्रो मया तत्र नीहारम् असृजत् प्रभुः । (९।७)

पराशरः सत्यधृतिर् द्वीपे च यमुनाम्भसि ॥ (९।८)

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशम् आनयत् । (१०।१)

तमसा लोकम् आवृत्य नौगताम् एव भारत ॥ (१०।२)

मत्स्यगन्धो महान् आसीत् पुरा मम जुगुप्सितः । (११।१)

तम् अपास्य शुभं गन्धम् इमं प्रादात् स मे मुनिः । (११।२)

कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर् विद्वांस्तपोधनः । (११।३)

तस्य वीर्यम् अहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः । (११।४)

विस्मिता व्यथिता चैव प्रादाम् आत्मानम् एव च । (११।५)

वसिष्ठेन समानीता याज्ञवल्क्यादयो द्विजाः । (११।६)

कृत्वा विवाहं मे सर्वे प्रतिजग्मुर् यथागतम् । (११।७)

ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत । (११।८)

प्रहृष्टो ऽजनयत् पुत्रं द्वीप एव पराशरः । (११।९)

हिमं चैवासृजद् धीमान् द्वीपं च यमुनाम्भसि । (११।१०)

ततः पिता वसुश्चैव पितरश्च तपोधनाः ॥ (११।११)

ततो माम् आह स मुनिर् गर्भम् उत्सृज्य मामकम् । (१२।१)

द्वीपे ऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि । (१२।२)

एवम् उक्त्वा गतः सो ऽथ ऋषिः परमधर्मवित् । (१२।३)

ममापि प्रसवो जातस्तत्क्षणाद् एव भारत ॥ (१२।४)

पाराशर्यो महायोगी स बभूव महान् ऋषिः । (१३।१)

कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः ॥ (१३।२)

यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवान् ऋषिः । (१४।१)

लोके व्यासत्वम् आपेदे कार्ष्ण्यात् कृष्णत्वम् एव च ॥ (१४।२)

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः । (१५।१)

सद्योत्पन्नः स तु महान् सह पित्रा ततो गतः । (१५।२)

स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते । (१५।३)

भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणम् अपत्यं जनयिष्यति ॥ (१५।४)

स हि माम् उक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु माम् इति । (१६।१)

तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वम् इच्छसि । (१६।२)

तव चानुमते कामम् आभ्याम् उत्पादयेत् प्रजाः ॥ (१६।३)

तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः । (१७।१)

विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रान् उत्पादयिष्यति ॥ (१७।२)

इत्युक्तमात्रे भीष्मस्तु मूर्ध्न्यञ्जलिकृतो ऽहृषत् । (१८।१)

सर्ववित् सर्वकर्ता च यद्येतत् तत् करोति च । (१८।२)

महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् । (१८।३)

देशकालौ तु जानामि क्रियताम् अर्थसिद्धये । (१८।४)

धर्मम् अर्थं च कामं च त्रीन् एतान् यो ऽनुपश्यति ॥ (१८।५)

अर्थम् अर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् । (१९।१)

कामं कामानुबन्धं च विपरीतान् पृथक् पृथक् । (१९।२)

शुभं शुभानुबन्धं च तांश्चैव त्रिविधान् पुनः । (१९।३)

यो विचिन्त्य धिया सम्यग् व्यवस्यति स बुद्धिमान् । (१९।४)

पुनः पुनर् यो विचिन्त्य धिया सम्यग् व्यवस्यति । (१९।५)

स बुद्धिमान् मनुष्येषु स नरः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ (१९।६)

तद् इदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः । (२०।१)

उक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम ॥ (२०।२)

ततस्तस्मिन् प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन । (२१।१)

कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् । (२१।२)

तस्याः स चिन्तितं ज्ञात्वा सत्यवत्या महातपाः ॥ (२१।३)

स वेदान् विब्रुवन् धीमान् मातुर् विज्ञाय चिन्तितम् । (२२।१)

प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन ॥ (२२।२)

तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम् । (२३।१)

परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैर् अभिषिच्य च । (२३।२)

मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम् ॥ (२३।३)

ताम् अद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिर् अभिवाद्य च । (२४।१)

मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)

भवत्या यद् अभिप्रेतं तद् अहं कर्तुम् आगतः । (२५।१)

शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव ॥ (२५।२)

तस्मै पूजां ततो ऽकार्षीत् पुरोधाः परमर्षये । (२६।१)

स च तां प्रतिजग्राह विधिवन् मन्त्रपूर्वकम् । (२६।२)

पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत् प्रीतिम् आप सः ॥ (२६।३)

तम् आसनगतं माता पृष्ट्वा कुशलम् अव्ययम् । (२७।१)

आचचक्षे क्रमेणास्मै तदर्थम् अभिचिन्तितम् । (२७।२)

सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनम् उवाचेदम् अनन्तरम् ॥ (२७।३)

मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे । (२८।१)

तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः ॥ (२८।२)

विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः । (२९।१)

विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मे ऽवरजः सुतः ॥ (२९।२)

यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वम् अपि मातृतः । (३०।१)

भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे ॥ (३०।२)

अयं शांतनवः सत्यं पालयन् सत्यविक्रमः । (३१।१)

बुद्धिं न कुरुते ऽपत्ये तथा राज्यानुशासने ॥ (३१।२)

स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य च । (३२।१)

भीष्मस्य चास्य वचनान् नियोगाच्च ममानघ ॥ (३२।२)

अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च । (३३।१)

आनृशंस्येन यद् ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुम् अर्हसि ॥ (३३।२)

यवीयसस्तव भ्रातुर् भार्ये सुरसुतोपमे । (३४।१)

रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च धर्मतः ॥ (३४।२)

तयोर् उत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक । (३५।१)

अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च ॥ (३५।२)

व्यास उवाच । (३६।१)

वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरम् एव च । (३६।२)

यथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः ॥ (३६।३)

तस्माद् अहं त्वन्नियोगाद् धर्मम् उद्दिश्य कारणम् । (३७।१)

ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत् पुरातनम् ॥ (३७।२)

भ्रातुः पुत्रान् प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् । (३८।१)

व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टम् इह यन् मया ॥ (३८।२)

संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः । (३९।१)

न हि माम् अव्रतोपेता उपेयात् काचिद् अङ्गना । (३९।२)

न हि माम् अर्हतः प्राप्तुम् अशुद्धे कोसलात्मजे । (३९।३)

एवं सत्यवती धर्मं परमं ज्ञातुम् अर्हसि ॥ (३९।४)

सत्यवत्युवाच । (४०।१)

यथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरु । (४०।२)

अराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर् न देवताः । (४०।३)

प्रजानाथा विनश्यति । (४०।४)

नश्यन्ति च क्रियाः सर्वाः ॥ (४०।५)

कथम् अराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो । (४१।१)

तस्माद् गर्भं समाधत्स्व भीष्मस्तं वर्धयिष्यति ॥ (४१।२)

व्यास उवाच । (४२।१)

यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रम् अकालिकम् । (४२।२)

विरूपतां मे सहताम् एतद् अस्याः परं व्रतम् ॥ (४२।३)

यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः । (४३।१)

अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् । (४३।२)

तस्य चापि शतं पुत्रा भवितारो न संशयः । (४३।३)

गोप्तारः कुरुवंशस्य भवत्याः शोकनाशनाः ॥ (४३।४)

वैशंपायन उवाच । (४४।१)

एवम् उक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा । (४४।२)

शयने त्वथ कौसल्या शुचिवस्त्रा स्वलंकृता । (४४।३)

समागमनम् आकाङ्क्षन्न् इति सो ऽन्तर्हितो मुनिः । (४४।४)

ततो ऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् । (४४।५)

धर्म्यम् अर्थसमायुक्तम् उवाच वचनं हितम् ॥ (४४।६)

कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद् ब्रवीमि त्वां निबोध मे । (४५।१)

भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ (४५।२)

व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् । (४६।१)

भीष्मो बुद्धिम् अदान् मे ऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये । (४६।२)

अहं त्वाम् अद्य वक्ष्यामि बुद्ध्या निश्चित्य भामिनि । (४६।३)

श्रुत्वा तु तद्वचः सुभ्रु कर्तुम् अर्हसि नान्यथा ॥ (४६।४)

सा च बुद्धिस्तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति ह । (४७।१)

नष्टं च भारतं वंशं पुनर् एव समुद्धर । (४७।२)

गर्भं धारय कल्याणि देवरस्य महात्मनः ॥ (४७।३)

पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् । (४८।१)

स हि राज्यधुरं गुर्वीम् उद्वक्ष्यति कुलस्य नः । (४८।२)

एवम् उक्त्वा तु सा देवी स्नुषां सत्यवती तदा ॥ (४८।३)

सा धर्मतो ऽनुनीयैनां कथंचिद् धर्मचारिणीम् । (४९।१)

भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीन् अतिथींस्तथा ॥ (४९।२)