वैशंपायन उवाच । (१।१)

स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृथिवींजयः । (१।२)

प्रयाहीत्यब्रवीत् सूतं यत्र ते कुरवो गताः ॥ (१।३)

समवेतान् कुरून् यावज्जिगीषून् अवजित्य वै । (२।१)

गाश्चैषां क्षिप्रम् आदाय पुनर् आयामि स्वं पुरम् ॥ (२।२)

ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान् पाण्डुनन्दनः । (३।१)

ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः । (३।२)

आलिखन्त इवाकाशम् ऊहुः काञ्चनमालिनः ॥ (३।३)

नातिदूरम् अथो यात्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ । (४।१)

अवेक्षेताम् अमित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम् । (४।२)

श्मशानम् अभितो गत्वा आससाद कुरून् अथ ॥ (४।३)

तद् अनीकं महत् तेषां विबभौ सागरस्वनम् । (५।१)

सर्पमाणम् इवाकाशे वनं बहुलपादपम् ॥ (५।२)

ददृशे पार्थिवो रेणुर् जनितस्तेन सर्पता । (६।१)

दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृङ् नरसत्तम ॥ (६।२)

तद् अनीकं महद् दृष्ट्वा गजाश्वरथसंकुलम् । (७।१)

कर्णदुर्योधनकृपैर् गुप्तं शांतनवेन च ॥ (७।२)

द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता । (८।१)

हृष्टरोमा भयोद्विग्नः पार्थं वैराटिर् अब्रवीत् ॥ (८।२)

नोत्सहे कुरुभिर् योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे । (९।१)

बहुप्रवीरम् अत्युग्रं देवैर् अपि दुरासदम् । (९।२)

प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यम् अनन्तकम् ॥ (९।३)

नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम् । (१०।१)

रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् । (१०।२)

दृष्ट्वैव हि परान् आजावात्मा प्रव्यथतीव मे ॥ (१०।३)

यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । (११।१)

अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो ऽथ बाह्लिकः ॥ (११।२)

दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वरः । (१२।१)

द्युतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ (१२।२)

दृष्ट्वैव हि कुरून् एतान् व्यूढानीकान् प्रहारिणः । (१३।१)

हृषितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम ॥ (१३।२)

वैशंपायन उवाच । (१४।१)

अवियातो वियातस्य मौर्ख्याद् धूर्तस्य पश्यतः । (१४।२)

परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ॥ (१४।३)

त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये संप्रणिधाय माम् । (१५।१)

सर्वां सेनाम् उपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ॥ (१५।२)

सो ऽहम् एको बहून् बालः कृतास्त्रान् अकृतश्रमः । (१६।१)

प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व बृहन्नडे ॥ (१६।२)

अर्जुन उवाच । (१७।१)

भयेन दीनरूपो ऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । (१७।२)

न च तावत् कृतं किंचित् परैः कर्म रणाजिरे ॥ (१७।३)

स्वयम् एव च माम् आत्थ वह मां कौरवान् प्रति । (१८।१)

सो ऽहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ॥ (१८।२)

मध्यम् आमिषगृध्राणां कुरूणाम् आततायिनाम् । (१९।१)

नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्याम् अपि युध्यताम् ॥ (१९।२)

तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च । (२०।१)

कत्थमानो ऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे ॥ (२०।२)

न चेद् विजित्य गास्तास्त्वं गृहान् वै प्रतियास्यसि । (२१।१)

प्रहसिष्यन्ति वीर त्वां नरा नार्यश्च संगताः ॥ (२१।२)

अहम् अप्यत्र सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । (२२।१)

न हि शक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ॥ (२२।२)

स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन तेन च । (२३।१)

कथं न युध्येयम् अहं कुरून् सर्वान् स्थिरो भव ॥ (२३।२)

उत्तर उवाच । (२४।१)

कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसं कुरवो धनम् । (२४।२)

प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वापि बृहन्नडे ॥ (२४।३)

वैशंपायन उवाच । (२५।१)

इत्युक्त्वा प्राद्रवद् भीतो रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली । (२५।२)

त्यक्त्वा मानं स मन्दात्मा विसृज्य सशरं धनुः ॥ (२५।३)

बृहन्नडोवाच । (२६।१)

नैष पूर्वैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् । (२६।२)

श्रेयस्ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ॥ (२६।३)

वैशंपायन उवाच । (२७।१)

एवम् उक्त्वा तु कौन्तेयः सो ऽवप्लुत्य रथोत्तमात् । (२७।२)

तम् अन्वधावद् धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः । (२७।३)

दीर्घां वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी ॥ (२७।४)

विधूय वेणीं धावन्तम् अजानन्तो ऽर्जुनं तदा । (२८।१)

सैनिकाः प्राहसन् केचित् तथारूपम् अवेक्ष्य तम् ॥ (२८।२)

तं शीघ्रम् अभिधावन्तं सम्प्रेक्ष्य कुरवो ऽब्रुवन् । (२९।१)

क एष वेषप्रच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः ॥ (२९।२)

किंचिद् अस्य यथा पुंसः किंचिद् अस्य यथा स्त्रियः । (३०।१)

सारूप्यम् अर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च ॥ (३०।२)

तद् एवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । (३१।१)

तद्वद् एवास्य विक्रान्तं नायम् अन्यो धनंजयात् ॥ (३१।२)

अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनंजयः । (३२।१)

एकः को ऽस्मान् उपायायाद् अन्यो लोके धनंजयात् ॥ (३२।२)

एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे । (३३।१)

स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात् ॥ (३३।२)

सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थम् अर्जुनम् । (३४।१)

उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद् बहिः ॥ (३४।२)

स नो मन्ये ध्वजान् दृष्ट्वा भीत एष पलायति । (३५।१)

तं नूनम् एष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः ॥ (३५।२)

इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक् पृथक् । (३६।१)

न च व्यवसितुं किंचिद् उत्तरं शक्नुवन्ति ते । (३६।२)

छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत ॥ (३६।३)

उत्तरं तु प्रधावन्तम् अनुद्रुत्य धनंजयः । (३७।१)

गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ॥ (३७।२)

सो ऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयद् आर्तवत् । (३८।१)

बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस्तदा ॥ (३८।२)

शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान् ददामि ते । (३९।१)

मणीन् अष्टौ च वैडूर्यान् हेमबद्धान्महाप्रभान् ॥ (३९।२)

हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रजैः । (४०।१)

मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नडे ॥ (४०।२)

वैशंपायन उवाच । (४१।१)

एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तम् अचेतसम् । (४१।२)

प्रहस्य पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकम् आनयत् ॥ (४१।३)

अथैनम् अब्रवीत् पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम् । (४२।१)

यदि नोत्सहसे योद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन । (४२।२)

एहि मे त्वं हयान् यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः ॥ (४२।३)

प्रयाह्येतद् रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः । (४३।१)

अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं वीरैर् महारथैः ॥ (४३।२)

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियो ऽसि परंतप । (४४।१)

अहं वै कुरुभिर् योत्स्याम्यवजेष्यामि ते पशून् ॥ (४४।२)

प्रविश्यैतद् रथानीकम् अप्रधृष्यं दुरासदम् । (४५।१)

यन्ता भूस्त्वं नरश्रेष्ठ योत्स्ये ऽहं कुरुभिः सह ॥ (४५।२)

एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर् वैराटिम् अपराजितः । (४६।१)

समाश्वास्य मुहूर्तं तम् उत्तरं भरतर्षभ ॥ (४६।२)

तत एनं विचेष्टन्तम् अकामं भयपीडितम् । (४७।१)

रथम् आरोपयामास पार्थः प्रहरतां वरः ॥ (४७।२)