MBh, 3, 119
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रभासतीर्थं सम्प्राप्य वृष्णयः पाण्डवास् तथा । (१।२)
prabhāsatīrthaṃ samprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā |
किम् अकुर्वन् कथाश् चैषां कास् तत्रासंस् तपोधन ॥ (१।३)
kim akurvan kathāś caiṣāṃ kās tatrāsaṃs tapodhana ||
ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः । (२।१)
te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
वृष्णयः पाण्डवाश् चैव सुहृदश् च परस्परम् ॥ (२।२)
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāś caiva suhṛdaś ca parasparam ||
प्रभासतीर्थं सम्प्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः । (३।२)
prabhāsatīrthaṃ samprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ |
वृष्णयः पाण्डवान् वीरान् परिवार्योपतस्थिरे ॥ (३।३)
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavān vīrān parivāryopatasthire ||
न कृष्ण धर्मश् चरितो भवाय जन्तोर् अधर्मश् च पराभवाय । (५।१)
na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya jantor adharmaś ca parābhavāya |
युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ॥ (५।२)
yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ ||
दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति न चास्य भूमिर् विवरं ददाति । (६।१)
duryodhanaścāpi mahīṃ praśāsti na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti |
धर्माद् अधर्मश् चरितो गरीयान् इतीव मन्येत नरो ऽल्पबुद्धिः ॥ (६।२)
dharmād adharmaś carito garīyān itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ ||
दुर्योधने चापि विवर्धमाने युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये । (७।१)
duryodhane cāpi vivardhamāne yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye |
किं न्वद्य कर्तव्यम् इति प्रजाभिः शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥ (७।२)
kiṃ nvadya kartavyam iti prajābhiḥ śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām ||
अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता । (८।१)
ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā |
चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो धर्माद् अपेतश् च कथं विवर्धेत् ॥ (८।२)
caleddhi rājyācca sukhācca pārtho dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet ||
कथं नु भीष्मश् च कृपश् च विप्रो द्रोणश् च राजा च कुलस्य वृद्धः । (९।१)
kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ |
प्रव्राज्य पार्थान् सुखम् आप्नुवन्ति धिक् पापबुद्धीन् भरतप्रधानान् ॥ (९।२)
pravrājya pārthān sukham āpnuvanti dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān ||
किं नाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः पितॄन् समागम्य परत्र पापः । (१०।१)
kiṃ nāma vakṣyatyavanipradhānaḥ pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ |
पुत्रेषु सम्यक् चरितं मयेति पुत्रान् अपापान् अवरोप्य राज्यात् ॥ (१०।२)
putreṣu samyak caritaṃ mayeti putrān apāpān avaropya rājyāt ||
नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म किं नाम कृत्वाहम् अचक्षुर् एवम् । (११।१)
nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam |
जातः पृथिव्याम् इति पार्थिवेषु प्रव्राज्य कौन्तेयम् अथापि राज्यात् ॥ (११।२)
jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt ||
नूनं समृद्धान् पितृलोकभूमौ चामीकराभान् क्षितिजान् प्रफुल्लान् । (१२।१)
nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau cāmīkarābhān kṣitijān praphullān |
विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म ॥ (१२।२)
vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma ||
व्यूढोत्तरांसान् पृथुलोहिताक्षान् नेमान् स्म पृच्छन् स शृणोति नूनम् । (१३।१)
vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam |
प्रस्थापयद् यत् स वनं ह्यशङ्को युधिष्ठिरं सानुजम् आत्तशस्त्रम् ॥ (१३।२)
prasthāpayad yat sa vanaṃ hyaśaṅko yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram ||
यो ऽयं परेषां पृतनां समृद्धां निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् । (१४।१)
yo 'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt |
श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम् ॥ (१४।२)
śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya muñcanti sainyāni śakṛtsamūtram ||
स क्षुत्पिपासाध्वकृशस् तरस्वी समेत्य नानायुधबाणपाणिः । (१५।१)
sa kṣutpipāsādhvakṛśas tarasvī sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ |
वने स्मरन् वासम् इमं सुघोरं शेषं न कुर्याद् इति निश्चितं मे ॥ (१५।२)
vane smaran vāsam imaṃ sughoraṃ śeṣaṃ na kuryād iti niścitaṃ me ||
न ह्यस्य वीर्येण बलेन कश्चित् समः पृथिव्यां भविता नरेषु । (१६।१)
na hyasya vīryeṇa balena kaścit samaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu |
शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गो न शेषम् आजावसुहृत्सु कुर्यात् ॥ (१६।२)
śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo na śeṣam ājāvasuhṛtsu kuryāt ||
प्राच्यां नृपान् एकरथेन जित्वा वृकोदरः सानुचरान् रणेषु । (१७।१)
prācyāṃ nṛpān ekarathena jitvā vṛkodaraḥ sānucarān raṇeṣu |
स्वस्त्यागमद् यो ऽतिरथस् तरस्वी सो ऽयं वने क्लिश्यति चीरवासाः ॥ (१७।२)
svastyāgamad yo 'tirathas tarasvī so 'yaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ ||
यो दन्तकूरे व्यजयन्नृदेवान् समागतान् दाक्षिणात्यान् महीपान् । (१८।१)
yo dantakūre vyajayannṛdevān samāgatān dākṣiṇātyān mahīpān |
तं पश्यतेमं सहदेवम् अद्य तपस्विनं तापसवेषरूपम् ॥ (१८।२)
taṃ paśyatemaṃ sahadevam adya tapasvinaṃ tāpasaveṣarūpam ||
यः पार्थिवान् एकरथेन वीरो दिशं प्रतीचीं प्रति युद्धशौण्डः । (१९।१)
yaḥ pārthivān ekarathena vīro diśaṃ pratīcīṃ prati yuddhaśauṇḍaḥ |
सो ऽयं वने मूलफलेन जीवञ्जटी चरत्यद्य मलाचिताङ्गः ॥ (१९।२)
so 'yaṃ vane mūlaphalena jīvañjaṭī caratyadya malācitāṅgaḥ ||
सत्त्रे समृद्धे ऽतिरथस्य राज्ञो वेदीतलाद् उत्पतिता सुता या । (२०।१)
sattre samṛddhe 'tirathasya rājño vedītalād utpatitā sutā yā |
सेयं वने वासम् इमं सुदुःखं कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा ॥ (२०।२)
seyaṃ vane vāsam imaṃ suduḥkhaṃ kathaṃ sahatyadya satī sukhārhā ||
त्रिवर्गमुख्यस्य समीरणस्य देवेश्वरस्याप्यथ वाश्विनोश् च । (२१।१)
trivargamukhyasya samīraṇasya deveśvarasyāpyatha vāśvinoś ca |
एषां सुराणां तनयाः कथं नु वने चरन्त्यल्पसुखाः सुखार्हाः ॥ (२१।२)
eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu vane carantyalpasukhāḥ sukhārhāḥ ||
जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते । (२२।१)
jite hi dharmasya sute sabhārye sabhrātṛke sānucare niraste |
दुर्योधने चापि विवर्धमाने कथं न सीदत्यवनिः सशैला ॥ (२२।२)
duryodhane cāpi vivardhamāne kathaṃ na sīdatyavaniḥ saśailā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.