वैशंपायन उवाच । (१।१)

तस्मान्नदीगतं चापि उदपानं यशस्विनः । (१।२)

त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः ॥ (१।३)

तत्र दत्त्वा बहु द्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान् । (२।१)

उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः ॥ (२।२)

तत्र धर्मपरो ह्यासीत् त्रितः स सुमहातपाः । (३।१)

कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना ॥ (३।२)

तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर् गृहान् । (४।१)

ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः ॥ (४।२)

जनमेजय उवाच । (५।१)

उदपानं कथं ब्रह्मन् कथं च सुमहातपाः । (५।२)

पतितः किं च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तमः ॥ (५।३)

कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर् गृहान् । (६।१)

एतद् आचक्ष्व मे ब्रह्मन् यदि श्राव्यं हि मन्यसे ॥ (६।२)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

आसन् पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः । (७।२)

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसंनिभाः ॥ (७।३)

सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च । (८।१)

ब्रह्मलोकजितः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः ॥ (८।२)

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च । (९।१)

अभवद् गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा ॥ (९।२)

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिम् अवाप्य च । (१०।१)

जगाम भगवान् स्थानम् अनुरूपम् इवात्मनः ॥ (१०।२)

राजानस्तस्य ये पूर्वे याज्या ह्यासन्महात्मनः । (११।१)

ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रान् अपूजयन् ॥ (११।२)

तेषां तु कर्मणा राजंस्तथैवाध्ययनेन च । (१२।१)

त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा ॥ (१२।२)

तं स्म सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः । (१३।१)

अपूजयन्महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु ॥ (१३।२)

कदाचिद्धि ततो राजन् भ्रातरावेकतद्वितौ । (१४।१)

यज्ञार्थं चक्रतुश्चित्तं धनार्थं च विशेषतः ॥ (१४।२)

तयोश्चिन्ता समभवत् त्रितं गृह्य परंतप । (१५।१)

याज्यान् सर्वान् उपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः ॥ (१५।२)

सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम् । (१६।१)

चक्रुश्चैव महाराज भ्रातरस्त्रय एव ह ॥ (१६।२)

तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान् सर्वान् पशून् प्रति । (१७।१)

याजयित्वा ततो याज्यांल् लब्ध्वा च सुबहून् पशून् ॥ (१७।२)

याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः । (१८।१)

प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः ॥ (१८।२)

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद् याति हृष्टवत् । (१९।१)

एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन् पशून् ॥ (१९।२)

तयोश्चिन्ता समभवद् दृष्ट्वा पशुगणं महत् । (२०।१)

कथं न स्युर् इमा गाव आवाभ्यां वै विना त्रितम् ॥ (२०।२)

तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह । (२१।१)

यद् ऊचतुर् मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर ॥ (२१।२)

त्रितो यज्ञेषु कुशलस्त्रितो वेदेषु निष्ठितः । (२२।१)

अन्यास्त्रितो बहुतरा गावः समुपलप्स्यते ॥ (२२।२)

तद् आवां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे । (२३।१)

त्रितो ऽपि गच्छतां कामम् आवाभ्यां वै विनाकृतः ॥ (२३।२)

तेषाम् आगच्छतां रात्रौ पथिस्थाने वृको ऽभवत् । (२४।१)

तथा कूपो ऽविदूरे ऽभूत् सरस्वत्यास्तटे महान् ॥ (२४।२)

अथ त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तम् अग्रतः । (२५।१)

तद्भयाद् अपसर्पन् वै तस्मिन् कूपे पपात ह । (२५।२)

अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे ॥ (२५।३)

त्रितस्ततो महाभागः कूपस्थो मुनिसत्तमः । (२६।१)

आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर् मुनी ॥ (२६।२)

तं ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ । (२७।१)

वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः ॥ (२७।२)

भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्याम् उत्सृष्टः स महातपाः । (२८।१)

उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते ॥ (२८।२)

त्रित आत्मानम् आलक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते । (२९।१)

निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन्नरके यथा ॥ (२९।२)

बुद्ध्या ह्यगणयत् प्राज्ञो मृत्योर् भीतो ह्यसोमपः । (३०।१)

सोमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत् ॥ (३०।२)

स एवम् अनुसंचिन्त्य तस्मिन् कूपे महातपाः । (३१।१)

ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया ॥ (३१।२)

पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिः । (३२।१)

अग्नीन् संकल्पयामास होत्रे चात्मानम् एव च ॥ (३२।२)

ततस्तां वीरुधं सोमं संकल्प्य सुमहातपाः । (३३।१)

ऋचो यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिः । (३३।२)

ग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रे ऽभिषवं नृप ॥ (३३।३)

आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम् । (३४।१)

सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं ध्वनिम् ॥ (३४।२)

स चाविशद् दिवं राजन् स्वरः शैक्षस्त्रितस्य वै । (३५।१)

समवाप च तं यज्ञं यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः ॥ (३५।२)

वर्तमाने तथा यज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनः । (३६।१)

आविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते ॥ (३६।२)

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः । (३७।१)

श्रुत्वा चैवाब्रवीद् देवान् सर्वान् देवपुरोहितः ॥ (३७।२)

त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराः । (३८।१)

स हि क्रुद्धः सृजेद् अन्यान् देवान् अपि महातपाः ॥ (३८।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः । (३९।१)

प्रययुस्तत्र यत्रासौ त्रितयज्ञः प्रवर्तते ॥ (३९।२)

ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितः । (४०।१)

ददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु ॥ (४०।२)

दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम् । (४१।१)

ऊचुश्चाथ महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम् ॥ (४१।२)

अथाब्रवीद् ऋषिर् देवान् पश्यध्वं मां दिवौकसः । (४२।१)

अस्मिन् प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम् ॥ (४२।२)

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि । (४३।१)

मन्त्रयुक्तान् समददात् ते च प्रीतास्तदाभवन् ॥ (४३।२)

ततो यथाविधि प्राप्तान् भागान् प्राप्य दिवौकसः । (४४।१)

प्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान् यान्मनसेच्छति ॥ (४४।२)

स तु वव्रे वरं देवांस् त्रातुम् अर्हथ माम् इतः । (४५।१)

यश्चेहोपस्पृशेत् कूपे स सोमपगतिं लभेत् ॥ (४५।२)

तत्र चोर्मिमती राजन्न् उत्पपात सरस्वती । (४६।१)

तयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः ॥ (४६।२)

तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन् यथागतम् । (४७।१)

त्रितश्चाप्यगमत् प्रीतः स्वम् एव निलयं तदा ॥ (४७।२)

क्रुद्धः स तु समासाद्य ताव् ऋषी भ्रातरौ तदा । (४८।१)

उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः ॥ (४८।२)

पशुलुब्धौ युवां यस्मान्माम् उत्सृज्य प्रधावितौ । (४९।१)

तस्माद् रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिणाम् अभितश्चरौ ॥ (४९।२)

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा । (५०।१)

प्रसवश्चैव युवयोर् गोलाङ्गूलर्क्षवानराः ॥ (५०।२)

इत्युक्ते तु तदा तेन क्षणाद् एव विशां पते । (५१।१)

तथाभूतावदृश्येतां वचनात् सत्यवादिनः ॥ (५१।२)

तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः । (५२।१)

दत्त्वा च विविधान् दायान् पूजयित्वा च वै द्विजान् ॥ (५२।२)

उदपानं च तं दृष्ट्वा प्रशस्य च पुनः पुनः । (५३।१)

नदीगतम् अदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा ॥ (५३।२)