अर्जुन उवाच । (१।१)

निवर्तमानेन मया महद् दृष्टं ततो ऽपरम् । (१।२)

पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥ (१।३)

द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर् भास्वरैश् च पतत्रिभिः । (२।१)

पौलोमैः कालकेयैश् च नित्यहृष्टैर् अधिष्ठितम् ॥ (२।२)

गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम् । (३।१)

सर्वरत्नमयं दिव्यम् अद्भुतोपमदर्शनम् । (३।२)

द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर् दिव्यरत्नमयैर् वृतम् ॥ (३।३)

तथा पतत्रिभिर् दिव्यैर् उपेतं सुमनोहरैः । (४।१)

असुरैर् नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः । (४।२)

चापमुद्गरहस्तैश् च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥ (४।३)

तद् अहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरम् अद्भुतदर्शनम् । (५।१)

अपृच्छं मातलिं राजन् किम् इदं दृश्यतेति वै ॥ (५।२)

मातलिर् उवाच । (६।१)

पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । (६।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः । (६।३)

तपसो ऽन्ते ततस् ताभ्यां स्वयम्भूर् अददाद् वरम् ॥ (६।४)

अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानाम् अल्पदुःखताम् । (७।१)

अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः ॥ (७।२)

रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम् । (८।१)

सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि । (८।२)

सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः ॥ (८।३)

सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकम् अनामयम् । (९।१)

ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥ (९।२)

तद् एतत् खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम् । (१०।१)

पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश् च दानवैः ॥ (१०।२)

हिरण्यपुरम् इत्येतत् ख्यायते नगरं महत् । (११।१)

रक्षितं कालकेयैश् च पौलोमैश् च महासुरैः ॥ (११।२)

त एते मुदिता नित्यम् अवध्याः सर्वदैवतैः । (१२।१)

निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः । (१२।२)

मानुषो मृत्युर् एतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ॥ (१२।३)

अर्जुन उवाच । (१३।१)

सुरासुरैर् अवध्यांस् तान् अहं ज्ञात्वा ततः प्रभो । (१३।२)

अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत् पुरम् अञ्जसा ॥ (१३।३)

त्रिदशेशद्विषो यावत् क्षयम् अस्त्रैर् नयाम्यहम् । (१४।१)

न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः ॥ (१४।२)

उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरम् अन्तिकात् । (१५।१)

रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः ॥ (१५।२)

ते माम् आलक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः । (१६।१)

समुत्पेतुर् महावेगा रथान् आस्थाय दंशिताः ॥ (१६।२)

ततो नालीकनाराचैर् भल्लशक्त्यृष्टितोमरैः । (१७।१)

अभ्यघ्नन् दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास् तीव्रपराक्रमाः ॥ (१७।२)

तद् अहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । (१८।१)

शस्त्रवर्षं महद् राजन् विद्याबलम् उपाश्रितः ॥ (१८।२)

व्यामोहयं च तान् सर्वान् रथमार्गैश् चरन् रणे । (१९।१)

ते ऽन्योन्यम् अभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः ॥ (१९।२)

तेषाम् अहं विमूढानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् । (२०।१)

शिरांसि विशिखैर् दीप्तैर् व्यहरं शतसंघशः ॥ (२०।२)

ते वध्यमाना दैतेयाः पुरम् आस्थाय तत् पुनः । (२१।१)

खम् उत्पेतुः सनगरा मायाम् आस्थाय दानवीम् ॥ (२१।२)

ततो ऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । (२२।१)

मार्गम् आवृत्य दैत्यानां गतिं चैषाम् अवारयम् ॥ (२२।२)

तत् पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम् । (२३।१)

दैतेयैर् वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम् ॥ (२३।२)

अन्तर्भूमौ निपतितं पुनर् ऊर्ध्वं प्रतिष्ठते । (२४।१)

पुनस् तिर्यक् प्रयात्याशु पुनर् अप्सु निमज्जति ॥ (२४।२)

अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत् । (२५।१)

अहम् अस्त्रैर् बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप ॥ (२५।२)

ततो ऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च । (२६।१)

न्यगृह्णं सह दैतेयैस् तत् पुरं भरतर्षभ ॥ (२६।२)

विक्षतं चायसैर् बाणैर् मत्प्रयुक्तैर् अजिह्मगैः । (२७।१)

महीम् अभ्यपतद् राजन् प्रभग्नं पुरम् आसुरम् ॥ (२७।२)

ते वध्यमाना मद्बाणैर् वज्रवेगैर् अयस्मयैः । (२८।१)

पर्यभ्रमन्त वै राजन्न् असुराः कालचोदिताः ॥ (२८।२)

ततो मातलिर् अप्याशु पुरस्तान् निपतन्न् इव । (२९।१)

महीम् अवातरत् क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा ॥ (२९।२)

ततो रथसहस्राणि षष्टिस् तेषाम् अमर्षिणाम् । (३०।१)

युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत ॥ (३०।२)

तान् अहं निशितैर् बाणैर् व्यधमं गार्ध्रवाजितैः । (३१।१)

ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः ॥ (३१।२)

नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वै । (३२।१)

ततो ऽहम् आनुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम् ॥ (३२।२)

ततस् तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम् । (३३।१)

अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैर् इव ॥ (३३।२)

रथमार्गान् विचित्रांस् ते विचरन्तो महारथाः । (३४।१)

प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (३४।२)

विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः । (३५।१)

विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः ॥ (३५।२)

अहं तु शरवर्षैस् तान् अस्त्रप्रमुदितै रणे । (३६।१)

नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन् ॥ (३६।२)

तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर् युधि । (३७।१)

व्यथितो ऽस्मि महायुद्धे भयं चागान् महन् मम ॥ (३७।२)

ततो ऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणे । (३८।१)

स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम् । (३८।२)

यत् तद् रौद्रम् इति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम् ॥ (३८।३)

ततो ऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम् । (३९।१)

त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तम् अर्कज्वलनमूर्धजम् । (३९।२)

लेलिहानैर् महानागैः कृतशीर्षम् अमित्रहन् ॥ (३९।३)

विभीस् ततस् तद् अस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम् । (४०।१)

दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगम् आनीय भरतर्षभ ॥ (४०।२)

नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे । (४१।१)

मुक्तवान् दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत ॥ (४१।२)

मुक्तमात्रे ततस् तस्मिन् रूपाण्यासन् सहस्रशः । (४२।१)

मृगाणाम् अथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पते । (४२।२)

ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम् ॥ (४२।३)

गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः । (४३।१)

ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च । (४३।२)

शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः ॥ (४३।३)

गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च । (४४।१)

पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम् ॥ (४४।२)

गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च । (४५।१)

झषाणां गजवक्त्राणाम् उलूकानां तथैव च ॥ (४५।२)

मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम् । (४६।१)

तथैव यातुधानानां गदामुद्गरधारिणाम् ॥ (४६।२)

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर् नानारूपधरैस् तथा । (४७।१)

सर्वम् आसीज्जगद् व्याप्तं तस्मिन्न् अस्त्रे विसर्जिते ॥ (४७।२)

त्रिषिरोभिश् चतुर्दंष्ट्रैश् चतुरास्यैश् चतुर्भुजैः । (४८।१)

अनेकरूपसंयुक्तैर् मांसमेदोवसाशिभिः । (४८।२)

अभीक्ष्णं वध्यमानास् ते दानवा ये समागताः ॥ (४८।३)

अर्कज्वलनतेजोभिर् वज्राशनिसमप्रभैः । (४९।१)

अद्रिसारमयैश् चान्यैर् बाणैर् अरिविदारणैः । (४९।२)

न्यहनं दानवान् सर्वान् मुहूर्तेनैव भारत ॥ (४९।३)

गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस् तान् गतासून् नभसश् च्युतान् । (५०।१)

दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस् त्रिपुरघ्नाय वेधसे ॥ (५०।२)

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान् । (५१।१)

निशाम्य परमं हर्षम् अगमद् देवसारथिः ॥ (५१।२)

तद् असह्यं कृतं कर्म देवैर् अपि दुरासदम् । (५२।१)

दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः ॥ (५२।२)

उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः । (५३।१)

सुरासुरैर् असह्यं हि कर्म यत् साधितं त्वया । (५३।२)

न ह्येतत् संयुगे कर्तुम् अपि शक्तः सुरेश्वरः ॥ (५३।३)

सुरासुरैर् अवध्यं हि पुरम् एतत् खगं महत् । (५४।१)

त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात् ॥ (५४।२)

विध्वस्ते ऽथ पुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च । (५५।१)

विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर् नगराद् बहिः ॥ (५५।२)

प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः । (५६।१)

पेतुः पुत्रान् पितॄन् भ्रातॄञ् शोचमाना महीतले ॥ (५६।२)

रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस् ता विनदन्त्यो हतेश्वराः । (५७।१)

उरांसि पाणिभिर् घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः ॥ (५७।२)

तच्छोकयुक्तम् अश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम् । (५८।१)

न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् ॥ (५८।२)

गन्धर्वनगराकारं हतनागम् इव ह्रदम् । (५९।१)

शुष्कवृक्षम् इवारण्यम् अदृश्यम् अभवत् पुरम् ॥ (५९।२)

मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिर् आनयत् । (६०।१)

देवराजस्य भवनं कृतकर्माणम् आहवात् ॥ (६०।२)

हिरण्यपुरम् आरुज्य निहत्य च महासुरान् । (६१।१)

निवातकवचांश्चैव ततो ऽहं शक्रम् आगमम् ॥ (६१।२)

मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर् विस्तरेण तत् । (६२।१)

सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते ॥ (६२।२)

हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम् । (६३।१)

निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम् ॥ (६३।२)

तच्छ्रुत्वा भगवान् प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः । (६४।१)

मरुद्भिः सहितः श्रीमान् साधु साध्वित्य् अथाब्रवीत् ॥ (६४।२)

ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः । (६५।१)

अब्रवीद् विबुधैः सार्धम् इदं सुमधुरं वचः ॥ (६५।२)

अतिदेवासुरं कर्म कृतम् एतत् त्वया रणे । (६६।१)

गुर्वर्थश्च महान् पार्थ कृतः शत्रून् घ्नता मम ॥ (६६।२)

एवम् एव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय । (६७।१)

असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम् ॥ (६७।२)

अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः । (६८।१)

सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः ॥ (६८।२)

वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम् । (६९।१)

पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (६९।२)