MBh, 3, 240
Select a line for its word-by-word analysis.
शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः ॥ (१।३)
śūraiḥ parivṛto nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ ||
आत्मत्यागी ह्यवाग् याति वाच्यतां चायशस्करीम् ॥ (२।२)
ātmatyāgī hyavāg yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīm ||
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (३।२)
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
नियच्छैतां मतिं राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम् । (४।१)
niyacchaitāṃ matiṃ rājan dharmārthasukhanāśinīm |
यशःप्रतापधैर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम् ॥ (४।२)
yaśaḥpratāpadhairyaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīm ||
श्रूयतां च प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । (५।१)
śrūyatāṃ ca prabho tattvaṃ divyatāṃ cātmano nṛpa |
निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यम् अवाप्नुहि ॥ (५।२)
nirmāṇaṃ ca śarīrasya tato dhairyam avāpnuhi ||
पुरा त्वं तपसास्माभिर् लब्धो देवान् महेश्वरात् । (६।१)
purā tvaṃ tapasāsmābhir labdho devān maheśvarāt |
पूर्वकायश् च सर्वस् ते निर्मितो वज्रसंचयैः ॥ (६।२)
pūrvakāyaś ca sarvas te nirmito vajrasaṃcayaiḥ ||
अस्त्रैर् अभेद्यः शस्त्रैश् चाप्यधःकायश् च ते ऽनघ । (७।१)
astrair abhedyaḥ śastraiś cāpyadhaḥkāyaś ca te 'nagha |
देव्या च राजशार्दूल दिव्यस् त्वं हि न मानुषः ॥ (८।२)
devyā ca rājaśārdūla divyas tvaṃ hi na mānuṣaḥ ||
दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून् ॥ (९।२)
divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn ||
साह्यार्थं च हि ते वीराः सम्भूता भुवि दानवाः ॥ (१०।२)
sāhyārthaṃ ca hi te vīrāḥ sambhūtā bhuvi dānavāḥ ||
भीष्मद्रोणकृपादींश् च प्रवेक्ष्यन्त्यपरे ऽसुराः । (११।१)
bhīṣmadroṇakṛpādīṃś ca pravekṣyantyapare 'surāḥ |
यैर् आविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः ॥ (११।२)
yair āviṣṭā ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ ||
नैव पुत्रान् न च भ्रातॄन् न पितॄन् न च बान्धवान् । (१२।१)
naiva putrān na ca bhrātṝn na pitṝn na ca bāndhavān |
नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालान् स्थविरान् न च ॥ (१२।२)
naiva śiṣyān na ca jñātīn na bālān sthavirān na ca ||
युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम । (१३।१)
yudhi samprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama |
निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्ते ऽन्तरात्मनि ॥ (१३।२)
niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte 'ntarātmani ||
प्रहरिष्यन्ति बन्धुभ्यः स्नेहम् उत्सृज्य दूरतः । (१४।१)
prahariṣyanti bandhubhyaḥ sneham utsṛjya dūrataḥ |
अविज्ञानविमूढाश् च दैवाच्च विधिनिर्मितात् ॥ (१४।३)
avijñānavimūḍhāś ca daivācca vidhinirmitāt ||
व्याभाषमाणाश् चान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । (१५।१)
vyābhāṣamāṇāś cānyonyaṃ na me jīvan vimokṣyase |
सर्वशस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिताः । (१५।२)
sarvaśastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ |
श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् ॥ (१५।३)
ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam ||
ते ऽपि शक्त्या महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः । (१६।१)
te 'pi śaktyā mahātmānaḥ pratiyotsyanti pāṇḍavāḥ |
वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः ॥ (१६।२)
vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ ||
दैत्यरक्षोगणाश् चापि सम्भूताः क्षत्रयोनिषु । (१७।१)
daityarakṣogaṇāś cāpi sambhūtāḥ kṣatrayoniṣu |
योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस् तव पार्थिव । (१७।२)
yotsyanti yudhi vikramya śatrubhis tava pārthiva |
गदाभिर् मुसलैः खड्गैः शस्त्रैर् उच्चावचैस् तथा ॥ (१७।३)
gadābhir musalaiḥ khaḍgaiḥ śastrair uccāvacais tathā ||
यच्च ते ऽन्तर्गतं वीर भयम् अर्जुनसम्भवम् । (१८।१)
yacca te 'ntargataṃ vīra bhayam arjunasambhavam |
तत्रापि विहितो ऽस्माभिर् वधोपायो ऽर्जुनस्य वै ॥ (१८।२)
tatrāpi vihito 'smābhir vadhopāyo 'rjunasya vai ||
हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिम् उपाश्रितः । (१९।१)
hatasya narakasyātmā karṇamūrtim upāśritaḥ |
तद् वैरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ ॥ (१९।२)
tad vairaṃ saṃsmaran vīra yotsyate keśavārjunau ||
स ते विक्रमशौण्डीरो रणे पार्थं विजेष्यति । (२०।१)
sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṃ vijeṣyati |
कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः सर्वांश्चारीन् महारथः ॥ (२०।२)
karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvāṃścārīn mahārathaḥ ||
ज्ञात्वैतच्छद्मना वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः । (२१।१)
jñātvaitacchadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ |
तस्माद् अस्माभिर् अप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः । (२२।१)
tasmād asmābhir apyatra daityāḥ śatasahasraśaḥ |
नियुक्ता राक्षसाश् चैव ये ते संशप्तका इति । (२२।२)
niyuktā rākṣasāś caiva ye te saṃśaptakā iti |
प्रख्यातास् ते ऽर्जुनं वीरं निहनिष्यन्ति मा शुचः ॥ (२२।३)
prakhyātās te 'rjunaṃ vīraṃ nihaniṣyanti mā śucaḥ ||
असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप । (२३।१)
asapatnā tvayā hīyaṃ bhoktavyā vasudhā nṛpa |
मा विषादं नयस्वास्मान् नैतत् त्वय्युपपद्यते । (२३।२)
mā viṣādaṃ nayasvāsmān naitat tvayyupapadyate |
विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव ॥ (२३।३)
vinaṣṭe tvayi cāsmākaṃ pakṣo hīyeta kaurava ||
गच्छ वीर न ते बुद्धिर् अन्या कार्या कथंचन । (२४।१)
gaccha vīra na te buddhir anyā kāryā kathaṃcana |
त्वम् अस्माकं गतिर् नित्यं देवतानां च पाण्डवाः ॥ (२४।२)
tvam asmākaṃ gatir nityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ ||
एवम् उक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास् तं राजकुञ्जरम् । (२५।२)
evam uktvā pariṣvajya daityās taṃ rājakuñjaram |
समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद् दानवर्षभाः ॥ (२५।३)
samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravad dānavarṣabhāḥ ||
स्थिरां कृत्वा बुद्धिम् अस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत । (२६।१)
sthirāṃ kṛtvā buddhim asya priyāṇyuktvā ca bhārata |
गम्यताम् इत्यनुज्ञाय जयम् आप्नुहि चेत्यथ ॥ (२६।२)
gamyatām ityanujñāya jayam āpnuhi cetyatha ||
तैर् विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः । (२७।१)
tair visṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayat punaḥ |
तम् एव देशं यत्रासौ तदा प्रायम् उपाविशत् ॥ (२७।२)
tam eva deśaṃ yatrāsau tadā prāyam upāviśat ||
प्रतिनिक्षिप्य तं वीरं कृत्या समभिपूज्य च । (२८।१)
pratinikṣipya taṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca |
गतायाम् अथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस् तदा । (२९।१)
gatāyām atha tasyāṃ tu rājā duryodhanas tadā |
विजेष्यामि रणे पाण्डून् इति तस्याभवन् मतिः ॥ (२९।३)
vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūn iti tasyābhavan matiḥ ||
कर्णं संशप्तकांश् चैव पार्थस्यामित्रघातिनः । (३०।१)
karṇaṃ saṃśaptakāṃś caiva pārthasyāmitraghātinaḥ |
अमन्यत वधे युक्तान् समर्थांश्च सुयोधनः ॥ (३०।२)
amanyata vadhe yuktān samarthāṃśca suyodhanaḥ ||
एवम् आशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । (३१।१)
evam āśā dṛḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
कर्णो ऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना । (३२।१)
karṇo 'pyāviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā |
अर्जुनस्य वधे क्रूराम् अकरोत् स मतिं तदा ॥ (३२।२)
arjunasya vadhe krūrām akarot sa matiṃ tadā ||
रजस्तमोभ्याम् आक्रान्ताः फल्गुनस्य वधैषिणः ॥ (३३।२)
rajastamobhyām ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ ||
न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशां पते । (३४।२)
na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ snehavanto viśāṃ pate |
न चाचचक्षे कस्मैचिद् एतद् राजा सुयोधनः ॥ (३४।३)
na cācacakṣe kasmaicid etad rājā suyodhanaḥ ||
दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनो ऽब्रवीत् । (३५।१)
duryodhanaṃ niśānte ca karṇo vaikartano 'bravīt |
स्मयन्न् इवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद् वचः ॥ (३५।२)
smayann ivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumad vacaḥ ||
न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन् भद्राणि पश्यति । (३६।१)
na mṛto jayate śatrūñjīvan bhadrāṇi paśyati |
न कालो ऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा ॥ (३६।३)
na kālo 'dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā ||
परिष्वज्याब्रवीच् चैनं भुजाभ्यां स महाभुजः । (३७।१)
pariṣvajyābravīc cainaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ |
उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन् । (३७।२)
uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe kasmācchocasi śatruhan |
शत्रून् प्रताप्य वीर्येण स कथं मर्तुम् इच्छसि ॥ (३७।३)
śatrūn pratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martum icchasi ||
अथ वा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुनपराक्रमम् । (३८।१)
atha vā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvārjunaparākramam |
सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणे ऽर्जुनम् ॥ (३८।२)
satyaṃ te pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe 'rjunam ||
एवम् उक्तस् तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा । (४०।१)
evam uktas tu karṇena daityānāṃ vacanāt tathā |
प्रणिपातेन चान्येषाम् उदतिष्ठत् सुयोधनः । (४०।२)
praṇipātena cānyeṣām udatiṣṭhat suyodhanaḥ |
दैत्यानां तद् वचः श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् ॥ (४०।३)
daityānāṃ tad vacaḥ śrutvā hṛdi kṛtvā sthirāṃ matim ||
गङ्गौघप्रतिमा राजन् प्रयाता सा महाचमूः । (४२।१)
gaṅgaughapratimā rājan prayātā sā mahācamūḥ |
श्वेतच्छत्त्रैः पताकाभिश् चामरैश् च सुपाण्डुरैः ॥ (४२।२)
śvetacchattraiḥ patākābhiś cāmaraiś ca supāṇḍuraiḥ ||
रथैर् नागैः पदातैश् च शुशुभे ऽतीव संकुला । (४३।१)
rathair nāgaiḥ padātaiś ca śuśubhe 'tīva saṃkulā |
व्यपेताभ्रघने काले द्यौर् इवाव्यक्तशारदी ॥ (४३।२)
vyapetābhraghane kāle dyaur ivāvyaktaśāradī ||
जयाशीर्भिर् द्विजेन्द्रैस् तु स्तूयमानो ऽधिराजवत् । (४४।१)
jayāśīrbhir dvijendrais tu stūyamāno 'dhirājavat |
गृह्णन्न् अञ्जलिमालाश् च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ॥ (४४।२)
gṛhṇann añjalimālāś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ ||
कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना ॥ (४५।२)
karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā ||
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः ॥ (४६।२)
bhūriśravāḥ somadatto mahārājaśca bāhlikaḥ ||
रथैर् नानाविधाकारैर् हयैर् गजवरैस् तथा । (४७।१)
rathair nānāvidhākārair hayair gajavarais tathā |
प्रयान्तं नृपसिंहं तम् अनुजग्मुः कुरूद्वहाः । (४७।२)
prayāntaṃ nṛpasiṃhaṃ tam anujagmuḥ kurūdvahāḥ |
कालेनाल्पेन राजंस्ते विविशुः स्वपुरं तदा ॥ (४७।३)
kālenālpena rājaṃste viviśuḥ svapuraṃ tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.