वैशंपायन उवाच । (१।१)

ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणान् अभ्युत्सिसृक्षतः । (१।२)

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकम् अपानुदत् ॥ (१।३)

व्यास उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (२।३)

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः । (३।१)

संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ (३।२)

जनक उवाच । (४।१)

आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च । (४।२)

नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथम् इच्छता ॥ (४।३)

अश्मोवाच । (५।१)

उत्पन्नम् इमम् आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः । (५।२)

तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ (५।३)

तेषाम् अन्यतरापत्तौ यद् यद् एवोपसेवते । (६।१)

तत् तद्धि चेतनाम् अस्य हरत्यभ्रम् इवानिलः ॥ (६।२)

अभिजातो ऽस्मि सिद्धो ऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । (७।१)

इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति ॥ (७।२)

स प्रसिक्तमना भोगान् विसृज्य पितृसंचितान् । (८।१)

परिक्षीणः परस्वानाम् आदानं साधु मन्यते ॥ (८।२)

तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम् । (९।१)

प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥ (९।२)

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः । (१०।१)

परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव ॥ (१०।२)

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम् आदिशेत् । (११।१)

सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः ॥ (११।२)

मानसानां पुनर् योनिर् दुःखानां चित्तविभ्रमः । (१२।१)

अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते ॥ (१२।२)

एवम् एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् । (१३।१)

विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च ॥ (१३।२)

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव । (१४।१)

बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महताम् अपि ॥ (१४।२)

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः । (१५।१)

अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम् ॥ (१५।२)

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् । (१६।१)

प्राप्तव्यम् अवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥ (१६।२)

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप । (१७।१)

अवर्जनीयास्ते ऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततो ऽन्यथा ॥ (१७।२)

सुप्रियैर् विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः । (१८।१)

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम् अनुवर्तते ॥ (१८।२)

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च । (१९।१)

प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वम् एतत् प्रतिष्ठितम् ॥ (१९।२)

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः । (२०।१)

तथैव सुखदुःखानि विधानम् अनुवर्तते ॥ (२०।२)

आसनं शयनं यानम् उत्थानं पानभोजनम् । (२१।१)

नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत ॥ (२१।२)

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः । (२२।१)

स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥ (२२।२)

कुले जन्म तथा वीर्यम् आरोग्यं धैर्यम् एव च । (२३।१)

सौभाग्यम् उपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते ॥ (२३।२)

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम् अनिच्छताम् । (२४।१)

बहूनाम् इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥ (२४।२)

व्याधिर् अग्निर् जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम् । (२५।१)

रज्ज्वा च मरणं जन्तोर् उच्चाच्च पतनं तथा ॥ (२५।२)

निर्याणं यस्य यद् दिष्टं तेन गच्छति हेतुना । (२६।१)

दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न् अतिक्रान्तो न वा पुनः ॥ (२६।२)

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन् वसुमान्नरः । (२७।१)

दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप ॥ (२७।२)

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः । (२८।१)

समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत् ॥ (२८।२)

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर् न विद्यते । (२९।१)

काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥ (२९।२)

अहम् एतत् करोमीति मन्यते कालचोदितः । (३०।१)

यद् यद् इष्टम् असंतोषाद् दुरात्मा पापम् आचरन् ॥ (३०।२)

स्त्रियो ऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैः । (३१।१)

दृश्यन्ते चापि बहवः सम्प्रसक्ता बहुश्रुताः ॥ (३१।२)

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च । (३२।१)

स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥ (३२।२)

वायुम् आकाशम् अग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे । (३३।१)

ज्योतींषि सरितः शैलान् कः करोति बिभर्ति वा ॥ (३३।२)

शीतम् उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते । (३४।१)

एवम् एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥ (३४।२)

नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर् जपाः । (३५।१)

त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ (३५।२)

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । (३६।१)

समेत्य च व्यतीयातां तद्वद् भूतसमागमः ॥ (३६।२)

ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर् गीतवाद्यैर् उपस्थिताः । (३७।१)

ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥ (३७।२)

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । (३८।१)

संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ (३८।२)

नैवास्य कश्चिद् भविता नायं भवति कस्यचित् । (३९।१)

पथि संगतम् एवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः ॥ (३९।२)

क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किम् इहास्थितः । (४०।१)

कस्मात् कम् अनुशोचेयम् इत्येवं स्थापयेन्मनः । (४०।२)

अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद् गतौ ॥ (४०।३)

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर् बुधाः । (४१।१)

आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता ॥ (४१।२)

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत् । (४२।१)

यजेच्च विद्वान् विधिवत् त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत् ॥ (४२।२)

संनिमज्जज्जगद् इदं गम्भीरे कालसागरे । (४३।१)

जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिद् अवबुध्यते ॥ (४३।२)

आयुर्वेदम् अधीयानाः केवलं सपरिग्रहम् । (४४।१)

दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः ॥ (४४।२)

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च । (४५।१)

न मृत्युम् अतिवर्तन्ते वेलाम् इव महोदधिः ॥ (४५।२)

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः । (४६।१)

दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैर् इवोत्तमैः ॥ (४६।२)

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः । (४७।१)

दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ ॥ (४७।२)

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः । (४८।१)

जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः ॥ (४८।२)

सो ऽयं विपुलम् अध्वानं कालेन ध्रुवम् अध्रुवः । (४९।१)

नरो ऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम् ॥ (४९।२)

देहो वा जीवतो ऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः । (५०।१)

पथि संगतम् एवेदं दारैर् अन्यैश्च बन्धुभिः ॥ (५०।२)

नायम् अत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् । (५१।१)

अपि स्वेन शरीरेण किम् उतान्येन केनचित् ॥ (५१।२)

क्व नु ते ऽद्य पिता राजन् क्व नु ते ऽद्य पितामहः । (५२।१)

न त्वं पश्यसि तान् अद्य न त्वां पश्यन्ति ते ऽपि च ॥ (५२।२)

न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वा । (५३।१)

आगमस्तु सतां चक्षुर् नृपते तम् इहाचर ॥ (५३।२)

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च । (५४।१)

पितृदेवमहर्षीणाम् आनृण्यायानसूयकः ॥ (५४।२)

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः प्राग् ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षः । (५५।१)

आराधयन् स्वर्गम् इमं च लोकं परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम् ॥ (५५।२)

सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत् । (५६।१)

प्रवृत्तचक्रस्य यशो ऽभिवर्धते सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु ॥ (५६।२)

व्यास उवाच । (५७।१)

इत्येवम् आज्ञाय विदेहराजो वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः । (५७।२)

अश्मानम् आमन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर् ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः ॥ (५७।३)

तथा त्वम् अप्यच्युत मुञ्च शोकम् उत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षम् एहि । (५८।१)

क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः ॥ (५८।२)