युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

श्रुतं मे महद् आख्यानम् एतत् कुरुकुलोद्वह । (१।२)

सुदुष्प्रापं ब्रवीषि त्वं ब्राह्मण्यं वदतां वर ॥ (१।३)

विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तम् इत्युत । (२।१)

श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापम् इति सत्तम ॥ (२।२)

वीतहव्यश्च राजर्षिः श्रुतो मे विप्रतां गतः । (३।१)

तद् एव तावद् गाङ्गेय श्रोतुम् इच्छाम्यहं विभो ॥ (३।२)

स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तम । (४।१)

वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुम् अर्हति ॥ (४।२)

भीष्म उवाच । (५।१)

शृणु राजन् यथा राजा वीतहव्यो महायशाः । (५।२)

क्षत्रियः सन् पुनः प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम् ॥ (५।३)

मनोर् महात्मनस्तात प्रजाधर्मेण शासतः । (६।१)

बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिर् इति विश्रुतः ॥ (६।२)

तस्यान्ववाये द्वौ राजन् राजानौ संबभूवतुः । (७।१)

हेहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतां वर ॥ (७।२)

हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत । (८।१)

शतं बभूव प्रख्यातं शूराणाम् अनिवर्तिनाम् ॥ (८।२)

तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम् । (९।१)

धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः ॥ (९।२)

काशिष्वपि नृपो राजन् दिवोदासपितामहः । (१०।१)

हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः ॥ (१०।२)

स वीतहव्यदायादैर् आगत्य पुरुषर्षभ । (११।१)

गङ्गायमुनयोर् मध्ये संग्रामे विनिपातितः ॥ (११।२)

तं तु हत्वा नरवरं हेहयास्ते महारथाः । (१२।१)

प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम् अकुतोभयाः ॥ (१२।२)

हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजो ऽभ्यषिच्यत । (१३।१)

सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद् धर्म इवापरः ॥ (१३।२)

स पालयन्न् एव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः । (१४।१)

तैर् वीतहव्यैर् आगत्य युधि सर्वैर् विनिर्जितः ॥ (१४।२)

तम् अप्याजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर् यथागतम् । (१५।१)

सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासो ऽभ्यषिच्यत ॥ (१५।२)

दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम् । (१६।१)

वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात् ॥ (१६।२)

विप्रक्षत्रियसंबाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम् । (१७।१)

नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम् ॥ (१७।२)

गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम । (१८।१)

गोमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम् ॥ (१८।२)

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम् । (१९।१)

आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत ॥ (१९।२)

स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः । (२०।१)

देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः ॥ (२०।२)

स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर् दश । (२१।१)

हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यम् उपागमत् ॥ (२१।२)

हतयोधस्ततो राजन् क्षीणकोशश्च भूमिपः । (२२।१)

दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरो ऽभवत् ॥ (२२।२)

स त्वाश्रमम् उपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः । (२३।१)

जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर् अरिंदम ॥ (२३।२)

राजोवाच । (२४।१)

भगवन् वैतहव्यैर् मे युद्धे वंशः प्रणाशितः । (२४।२)

अहम् एकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः ॥ (२४।३)

शिष्यस्नेहेन भगवन् स मां रक्षितुम् अर्हसि । (२५।१)

निःशेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः ॥ (२५।२)

तम् उवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान् । (२६।१)

न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम् ॥ (२६।२)

अहम् इष्टिं करोम्यद्य पुत्रार्थं ते विशां पते । (२७।१)

वैतहव्यसहस्राणि यथा त्वं प्रसहिष्यसि ॥ (२७।२)

तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम् । (२८।१)

अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः ॥ (२८।२)

स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश । (२९।१)

वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत ॥ (२९।२)

योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता । (३०।१)

तेजो लौक्यं स संगृह्य तस्मिन् देशे समाविशत् ॥ (३०।२)

ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः । (३१।१)

प्रययौ स धनुर् धुन्वन् विवर्षुर् इव तोयदः ॥ (३१।२)

तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेवतनयो ययौ । (३२।१)

मेने च मनसा दग्धान् वैतहव्यान् स पार्थिवः ॥ (३२।२)

ततस्तं यौवराज्येन स्थापयित्वा प्रतर्दनम् । (३३।१)

कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत ॥ (३३।२)

ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः । (३४।१)

पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनम् अरिंदमम् ॥ (३४।२)

सरथः स तु संतीर्य गङ्गाम् आशु पराक्रमी । (३५।१)

प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः ॥ (३५।२)

वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम् । (३६।१)

निर्ययुर् नगराकारै रथैः पररथारुजैः ॥ (३६।२)

निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः । (३७।१)

प्रतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैर् उदायुधाः ॥ (३७।२)

अस्त्रैश्च विविधाकारै रथौघैश्च युधिष्ठिर । (३८।१)

अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तम् इवाम्बुदाः ॥ (३८।२)

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः । (३९।१)

जघान तान्महातेजा वज्रानलसमैः शरैः ॥ (३९।२)

कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन् भल्लैः शतसहस्रशः । (४०।१)

अपतन् रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ (४०।२)

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथ । (४१।१)

प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोर् आश्रमम् अप्युत ॥ (४१।२)

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः । (४२।१)

अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन् भृगुस्तथा । (४२।२)

ततो ददावासनं च तस्मै शिष्यो भृगोस्तदा ॥ (४२।३)

अथानुपदम् एवाशु तत्रागच्छत् प्रतर्दनः । (४३।१)

स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजो ऽब्रवीत् ॥ (४३।२)

भो भोः के ऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः । (४४।१)

द्रष्टुम् इच्छे मुनिम् अहं तस्याचक्षत माम् इति ॥ (४४।२)

स तं विदित्वा तु भृगुर् निश्चक्रामाश्रमात् तदा । (४५।१)

पूजयामास च ततो विधिना परमेण ह ॥ (४५।२)

उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यम् इति पार्थिवम् । (४६।१)

स चोवाच नृपस्तस्मै यद् आगमनकारणम् ॥ (४६।२)

अयं ब्रह्मन्न् इतो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम् । (४७।१)

अस्य पुत्रैर् हि मे ब्रह्मन् कृत्स्नो वंशः प्रणाशितः । (४७।२)

उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसंचयः ॥ (४७।३)

एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया । (४८।१)

अस्येदानीं वधाद् ब्रह्मन् भविष्याम्यनृणः पितुः ॥ (४८।२)

तम् उवाच कृपाविष्टो भृगुर् धर्मभृतां वरः । (४९।१)

नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित् सर्वे हीमे द्विजातयः ॥ (४९।२)

एवं तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः । (५०।१)

पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहसन् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५०।२)

एवम् अप्यस्मि भगवन् कृतकृत्यो न संशयः । (५१।१)

यद् एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया ॥ (५१।२)

अनुजानीहि मां ब्रह्मन् ध्यायस्व च शिवेन माम् । (५२।१)

त्याजितो हि मया जातिम् एष राजा भृगूद्वह ॥ (५२।२)

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः । (५३।१)

यथागतं महाराज मुक्त्वा विषम् इवोरगः ॥ (५३।२)

भृगोर् वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः । (५४।१)

वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वम् एव च ॥ (५४।२)

तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः । (५५।१)

शक्रस्त्वम् इति यो दैत्यैर् निगृहीतः किलाभवत् ॥ (५५।२)

ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिर् अत्र विशां पते । (५६।१)

यत्र गृत्समदो ब्रह्मन् ब्राह्मणैः स महीयते ॥ (५६।२)

स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान् गृत्समदो ऽभवत् । (५७।१)

पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद् द्विजः ॥ (५७।२)

वर्चाः सुतेजसः पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मजः । (५८।१)

विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मजः ॥ (५८।२)

वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः । (५९।१)

श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत् तमः ॥ (५९।२)

तमसश्च प्रकाशो ऽभूत् तनयो द्विजसत्तमः । (६०।१)

प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वरः ॥ (६०।२)

तस्यात्मजश्च प्रमतिर् वेदवेदाङ्गपारगः । (६१।१)

घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर् नामोदपद्यत ॥ (६१।२)

प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत । (६२।१)

शुनको नाम विप्रर्षिर् यस्य पुत्रो ऽथ शौनकः ॥ (६२।२)

एवं विप्रत्वम् अगमद् वीतहव्यो नराधिपः । (६३।१)

भृगोः प्रसादाद् राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ ॥ (६३।२)

तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव । (६४।१)

विस्तरेण महाराज किम् अन्यद् अनुपृच्छसि ॥ (६४।२)