MBh, 8, 64
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् देवनागासुरसिद्धसंघैर् गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः । (१।२)
tad devanāgāsurasiddhasaṃghair gandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ |
ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं बभौ वियद् विस्मयनीयरूपम् ॥ (१।३)
brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ babhau viyad vismayanīyarūpam ||
नानद्यमानं निनदैर् मनोज्ञैर् वादित्रगीतस्तुतिभिश् च नृत्तैः । (२।१)
nānadyamānaṃ ninadair manojñair vāditragītastutibhiś ca nṛttaiḥ |
सर्वे ऽन्तरिक्षे ददृशुर् मनुष्याः खस्थांश् च तान् विस्मयनीयरूपान् ॥ (२।२)
sarve 'ntarikṣe dadṛśur manuṣyāḥ khasthāṃś ca tān vismayanīyarūpān ||
ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादित्रपत्रायुधसिंहनादैः । (३।१)
tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ |
निनादयन्तो वसुधां दिशश् च स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः ॥ (३।२)
ninādayanto vasudhāṃ diśaś ca svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ ||
नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम् । (४।१)
nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham |
अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं रणाजिरं लोहितरक्तम् आबभौ ॥ (४।२)
abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ raṇājiraṃ lohitaraktam ābabhau ||
तथा प्रवृत्ते ऽस्त्रभृतां पराभवे धनंजयश् चाधिरथिश् च सायकैः । (५।१)
tathā pravṛtte 'strabhṛtāṃ parābhave dhanaṃjayaś cādhirathiś ca sāyakaiḥ |
दिशश् च सैन्यं च शितैर् अजिह्मगैः परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ ॥ (५।२)
diśaś ca sainyaṃ ca śitair ajihmagaiḥ parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau ||
ततस् त्वदीयाश् च परे च सायकैः कृते ऽन्धकारे विविदुर् न किंचन । (६।१)
tatas tvadīyāś ca pare ca sāyakaiḥ kṛte 'ndhakāre vividur na kiṃcana |
भयात् तु ताव् एव रथौ समाश्रयंस् तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः ॥ (६।२)
bhayāt tu tāv eva rathau samāśrayaṃs tamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ ||
ततो ऽस्त्रम् अस्त्रेण परस्परस्य तौ विधूय वाताव् इव पूर्वपश्चिमौ । (७।१)
tato 'stram astreṇa parasparasya tau vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau |
घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वद् अतीव रेजतुः ॥ (७।२)
ghanāndhakāre vitate tamonudau yathoditau tadvad atīva rejatuḥ ||
न चाभिमन्तव्यम् इति प्रचोदिताः परे त्वदीयाश् च तदावतस्थिरे । (८।१)
na cābhimantavyam iti pracoditāḥ pare tvadīyāś ca tadāvatasthire |
महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुरा वासवशम्बराव् इव ॥ (८।२)
mahārathau tau parivārya sarvataḥ surāsurā vāsavaśambarāv iva ||
मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैर् निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः । (९।१)
mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanair ninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ |
ससिंहनादौ बभतुर् नरोत्तमौ शशाङ्कसूर्याव् इव मेघसंप्लवे ॥ (९।२)
sasiṃhanādau babhatur narottamau śaśāṅkasūryāv iva meghasaṃplave ||
महाधनुर्मण्डलमध्यगाव् उभौ सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ । (१०।१)
mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau suvarcasau bāṇasahasraraśminau |
दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद् युगास्तसूर्याव् इव दुःसहौ रणे ॥ (१०।२)
didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagad yugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe ||
उभाव् अजेयाव् अहितान्तकाव् उभौ जिघांसतुस् तौ कृतिनौ परस्परम् । (११।१)
ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau jighāṃsatus tau kṛtinau parasparam |
महाहवे वीरवरौ समीयतुर् यथेन्द्रजम्भाव् इव कर्णपाण्डवौ ॥ (११।२)
mahāhave vīravarau samīyatur yathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau ||
ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ विमुञ्चमानाव् इषुभिर् भयानकैः । (१२।१)
tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau vimuñcamānāv iṣubhir bhayānakaiḥ |
नराश्वनागान् अमितौ निजघ्नतुः परस्परं जघ्नतुर् उत्तमेषुभिः ॥ (१२।२)
narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ parasparaṃ jaghnatur uttameṣubhiḥ ||
ततो विसस्रुः पुनर् अर्दिताः शरैर् नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः । (१३।१)
tato visasruḥ punar arditāḥ śarair narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ |
सनागपत्त्यश्वरथा दिशो गतास् तथा यथा सिंहभयाद् वनौकसः ॥ (१३।२)
sanāgapattyaśvarathā diśo gatās tathā yathā siṃhabhayād vanaukasaḥ ||
ततस् तु दुर्योधनभोजसौबलाः कृपश् च शारद्वतसूनुना सह । (१४।१)
tatas tu duryodhanabhojasaubalāḥ kṛpaś ca śāradvatasūnunā saha |
महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ शरैः शरीरान्तकरैर् अताडयन् ॥ (१४।२)
mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan ||
धनूंषि तेषाम् इषुधीन् हयान् ध्वजान् रथांश् च सूतांश् च धनंजयः शरैः । (१५।१)
dhanūṃṣi teṣām iṣudhīn hayān dhvajān rathāṃś ca sūtāṃś ca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ |
समं च चिछेद पराभिनच् च ताञ् शरोत्तमैर् द्वादशभिश् च सूतजम् ॥ (१५।२)
samaṃ ca cicheda parābhinac ca tāñ śarottamair dvādaśabhiś ca sūtajam ||
अथाभ्यधावंस् त्वरिताः शतं रथाः शतं च नागार्जुनम् आततायिनः । (१६।१)
athābhyadhāvaṃs tvaritāḥ śataṃ rathāḥ śataṃ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ |
शकास् तुखारा यवनाश् च सादिनः सहैव काम्बोजवरैर् जिघांसवः ॥ (१६।२)
śakās tukhārā yavanāś ca sādinaḥ sahaiva kāmbojavarair jighāṃsavaḥ ||
वरायुधान् पाणिगतान् करैः सह क्षुरैर् न्यकृन्तंस् त्वरिताः शिरांसि च । (१७।१)
varāyudhān pāṇigatān karaiḥ saha kṣurair nyakṛntaṃs tvaritāḥ śirāṃsi ca |
हयांश् च नागांश् च रथांश् च युध्यतां धनंजयः शत्रुगणं तम् अक्षिणोत् ॥ (१७।२)
hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca yudhyatāṃ dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tam akṣiṇot ||
ततो ऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः । (१८।१)
tato 'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ |
निपेतुर् अप्य् उत्तमपुष्पवृष्टयः सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः ॥ (१८।२)
nipetur apy uttamapuṣpavṛṣṭayaḥ surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ ||
तद् अद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर् नृप । (१९।१)
tad adbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ samīkṣya bhūtāni visiṣmiyur nṛpa |
तवात्मजः सूतसुतश् च न व्यथां न विस्मयं जग्मतुर् एकनिश्चयौ ॥ (१९।२)
tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṃ na vismayaṃ jagmatur ekaniścayau ||
अथाब्रवीद् द्रोणसुतस् तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् । (२०।१)
athābravīd droṇasutas tavātmajaṃ karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan |
प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवैर् अलं विरोधेन धिग् अस्तु विग्रहम् ॥ (२०।२)
prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair alaṃ virodhena dhig astu vigraham ||
हतो गुरुर् ब्रह्मसमो महास्त्रवित् तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाः । (२१।१)
hato gurur brahmasamo mahāstravit tathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ |
अहं त्व् अवध्यो मम चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश् चिरम् ॥ (२१।२)
ahaṃ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiś ciram ||
धनंजयः स्थास्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधम् इच्छति । (२२।१)
dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā janārdano naiva virodham icchati |
युधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो वृकोदरस् तद्वशगस् तथा यमौ ॥ (२२।२)
yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato vṛkodaras tadvaśagas tathā yamau ||
त्वया च पार्थैश् च परस्परेण प्रजाः शिवं प्राप्नुयुर् इच्छति त्वयि । (२३।१)
tvayā ca pārthaiś ca paraspareṇa prajāḥ śivaṃ prāpnuyur icchati tvayi |
व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा निवृत्तवैराश् च भवन्तु सैनिकाः ॥ (२३।२)
vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā nivṛttavairāś ca bhavantu sainikāḥ ||
न चेद् वचः श्रोष्यसि मे नराधिप ध्रुवं प्रतप्तासि हतो ऽरिभिर् युधि । (२४।१)
na ced vacaḥ śroṣyasi me narādhipa dhruvaṃ prataptāsi hato 'ribhir yudhi |
इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यद् एकेन किरीटमालिना । (२४।२)
idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā kṛtaṃ yad ekena kirīṭamālinā |
यथा न कुर्याद् बलभिन्न चान्तको न च प्रचेता भगवान् न यक्षराट् ॥ (२४।३)
yathā na kuryād balabhinna cāntako na ca pracetā bhagavān na yakṣarāṭ ||
अतो ऽपि भूयांश् च गुणैर् धनंजयः स चाभिपत्स्यत्य् अखिलं वचो मम । (२५।१)
ato 'pi bhūyāṃś ca guṇair dhanaṃjayaḥ sa cābhipatsyaty akhilaṃ vaco mama |
तवानुयात्रां च तथा करिष्यति प्रसीद राजञ् जगतः शमाय वै ॥ (२५।२)
tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati prasīda rājañ jagataḥ śamāya vai ||
ममापि मानः परमः सदा त्वयि ब्रवीम्य् अतस् त्वां परमाच् च सौहृदात् । (२६।१)
mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi bravīmy atas tvāṃ paramāc ca sauhṛdāt |
निवारयिष्यामि हि कर्णम् अप्य् अहं यदा भवान् सप्रणयो भविष्यति ॥ (२६।२)
nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṃ yadā bhavān sapraṇayo bhaviṣyati ||
वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणास् तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम् । (२७।१)
vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇās tathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam |
प्रतापतश् चोपनतं चतुर्विधं तद् अस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च ॥ (२७।२)
pratāpataś copanataṃ caturvidhaṃ tad asti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca ||
निसर्गतस् ते तव वीर बान्धवाः पुनश् च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम् । (२८।१)
nisargatas te tava vīra bāndhavāḥ punaś ca sāmnā ca samāpnuhi sthiram |
त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रताम् इयुर् ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वम् आचर ॥ (२८।२)
tvayi prasanne yadi mitratām iyur dhruvaṃ narendrendra tathā tvam ācara ||
स एवम् उक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत् । (२९।१)
sa evam uktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt |
यथा भवान् आह सखे तथैव तन् ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु ॥ (२९।२)
yathā bhavān āha sakhe tathaiva tan mamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu ||
निहत्य दुःशासनम् उक्तवान् बहु प्रसह्य शार्दूलवद् एष दुर्मतिः । (३०।१)
nihatya duḥśāsanam uktavān bahu prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ |
वृकोदरस् तद्धृदये मम स्थितं न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः ॥ (३०।२)
vṛkodaras taddhṛdaye mama sthitaṃ na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ ||
न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवाद् उपारमेत्य् अर्हसि वक्तुम् अच्युत । (३१।१)
na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavād upāramety arhasi vaktum acyuta |
श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुनस् तम् एष कर्णः प्रसभं हनिष्यति ॥ (३१।२)
śrameṇa yukto mahatādya phalgunas tam eṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati ||
तम् एवम् उक्त्वाभ्यनुनीय चासकृत् तवात्मजः स्वान् अनुशास्ति सैनिकान् । (३२।१)
tam evam uktvābhyanunīya cāsakṛt tavātmajaḥ svān anuśāsti sainikān |
समाघ्नताभिद्रवताहितान् इमान् सबाणशब्दान् किमु जोषम् आस्यते ॥ (३२।२)
samāghnatābhidravatāhitān imān sabāṇaśabdān kimu joṣam āsyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.