युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धर्माधर्मविमुक्तं यद् विमुक्तं सर्वसंश्रयात् । (१।२)

जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ (१।३)

यच्छिवं नित्यम् अभयं नित्यं चाक्षरम् अव्ययम् । (२।१)

शुचि नित्यम् अनायासं तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् । (३।२)

याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ (३।३)

याज्ञवल्क्यम् ऋषिश्रेष्ठं दैवरातिर् महायशाः । (४।१)

पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ॥ (४।२)

कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः । (५।१)

किम् अव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ (५।२)

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च । (६।१)

वक्तुम् अर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥ (६।२)

अज्ञानात् परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः । (७।१)

तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि सर्वम् एतद् असंशयम् ॥ (७।२)

याज्ञवल्क्य उवाच । (८।१)

श्रूयताम् अवनीपाल यद् एतद् अनुपृच्छसि । (८।२)

योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः ॥ (८।३)

न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् । (९।१)

पृष्टेन चापि वक्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥ (९।२)

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश । (१०।१)

अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः ॥ (१०।२)

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च । (११।१)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ (११।२)

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारान् अपि मे शृणु । (१२।१)

श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ (१२।२)

शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । (१३।१)

वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च ॥ (१३।२)

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । (१४।१)

बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ (१४।२)

मनः षोडशकं प्राहुर् अध्यात्मगतिचिन्तकाः । (१५।१)

त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ (१५।२)

अव्यक्ताच्च महान् आत्मा समुत्पद्यति पार्थिव । (१६।१)

प्रथमं सर्गम् इत्येतद् आहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ (१६।२)

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप । (१७।१)

द्वितीयं सर्गम् इत्याहुर् एतद् बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ (१७।२)

अहंकाराच्च सम्भूतं मनो भूतगुणात्मकम् । (१८।१)

तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥ (१८।२)

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप । (१९।१)

चतुर्थं सर्गम् इत्येतन्मानसं परिचक्षते ॥ (१९।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । (२०।१)

पञ्चमं सर्गम् इत्याहुर् भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ (२०।२)

श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् । (२१।१)

सर्गं तु षष्ठम् इत्याहुर् बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ (२१।२)

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप । (२२।१)

सप्तमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् ऐन्द्रियकं स्मृतम् ॥ (२२।२)

ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यग् उत्पद्यति नराधिप । (२३।१)

अष्टमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् आर्जवकं बुधाः ॥ (२३।२)

तिर्यक्स्रोतस् त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप । (२४।१)

नवमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् आर्जवकं बुधाः ॥ (२४।२)

एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप । (२५।१)

चतुर्विंशतिर् उक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (२५।२)

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः । (२६।१)

महात्मभिर् अनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे ॥ (२६।२)