MBh, 14, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
अतः परं प्रवक्ष्यामि तृतीयं गुणम् उत्तमम् । (१।२)
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇam uttamam |
सर्वभूतहितं लोके सतां धर्मम् अनिन्दितम् ॥ (१।३)
sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmam aninditam ||
आनन्दः प्रीतिर् उद्रेकः प्राकाश्यं सुखम् एव च । (२।१)
ānandaḥ prītir udrekaḥ prākāśyaṃ sukham eva ca |
अकार्पण्यम् असंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ (२।२)
akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā ||
क्षमा धृतिर् अहिंसा च समता सत्यम् आर्जवम् । (३।१)
kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam |
अक्रोधश्चानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रमः ॥ (३।२)
akrodhaścānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ ||
मुधा ज्ञानं मुधा वृत्तं मुधा सेवा मुधा श्रमः । (४।१)
mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ |
एवं यो युक्तधर्मः स्यात् सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते ॥ (४।२)
evaṃ yo yuktadharmaḥ syāt so 'mutrānantyam aśnute ||
विश्रम्भो ह्रीस्तितिक्षा च त्यागः शौचम् अतन्द्रिता । (६।१)
viśrambho hrīstitikṣā ca tyāgaḥ śaucam atandritā |
हर्षस्तुष्टिर् विस्मयश्च विनयः साधुवृत्तता । (७।१)
harṣastuṣṭir vismayaśca vinayaḥ sādhuvṛttatā |
शान्तिकर्म विशुद्धिश्च शुभा बुद्धिर् विमोचनम् ॥ (७।२)
śāntikarma viśuddhiśca śubhā buddhir vimocanam ||
उपेक्षा ब्रह्मचर्यं च परित्यागश्च सर्वशः । (८।१)
upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaśca sarvaśaḥ |
मुधा दानं मुधा यज्ञो मुधाधीतं मुधा व्रतम् । (९।१)
mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam |
मुधा प्रतिग्रहश्चैव मुधा धर्मो मुधा तपः ॥ (९।२)
mudhā pratigrahaścaiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ ||
एवंवृत्तास्तु ये केचिल् लोके ऽस्मिन् सत्त्वसंश्रयाः । (१०।१)
evaṃvṛttāstu ye kecil loke 'smin sattvasaṃśrayāḥ |
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्थास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ (१०।२)
brāhmaṇā brahmayonisthāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ ||
हित्वा सर्वाणि पापानि निःशोका ह्यजरामराः । (११।१)
hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hyajarāmarāḥ |
दिवं प्राप्य तु ते धीराः कुर्वते वै ततस्ततः ॥ (११।२)
divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatastataḥ ||
ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्वं मनसश्च ते । (१२।१)
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaśca te |
ऊर्ध्वस्रोतस इत्येते देवा वैकारिकाः स्मृताः । (१३।१)
ūrdhvasrotasa ityete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ |
विकुर्वते प्रकृत्या वै दिवं प्राप्तास्ततस्ततः । (१३।२)
vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptāstatastataḥ |
यद् यद् इच्छन्ति तत् सर्वं भजन्ते विभजन्ति च ॥ (१३।३)
yad yad icchanti tat sarvaṃ bhajante vibhajanti ca ||
इत्येतत् सात्त्विकं वृत्तं कथितं वो द्विजर्षभाः । (१४।१)
ityetat sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ |
एतद् विज्ञाय विधिवल् लभते यद् यद् इच्छति ॥ (१४।२)
etad vijñāya vidhival labhate yad yad icchati ||
प्रकीर्तिताः सत्त्वगुणा विशेषतो यथावद् उक्तं गुणवृत्तम् एव च । (१५।१)
prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca |
नरस्तु यो वेद गुणान् इमान् सदा गुणान् स भुङ्क्ते न गुणैः स भुज्यते ॥ (१५।२)
narastu yo veda guṇān imān sadā guṇān sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.