युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह । (१।२)

न च मे हृदये शान्तिर् अस्ति कृत्वेदम् ईदृशम् ॥ (१।३)

अस्मिन्न् अर्थे बहुविधा शान्तिर् उक्ता त्वयानघ । (२।१)

स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद् बहुविधाद् अपि ॥ (२।२)

शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणम् उदीक्ष्य च । (३।१)

शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥ (३।२)

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् । (४।१)

त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥ (४।२)

अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत् पितामहः । (५।१)

इमाम् अवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे । (५।२)

तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ॥ (५।३)

वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः । (६।१)

कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ (६।२)

अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा । (७।१)

न शान्तिम् अधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥ (७।२)

भीष्म उवाच । (८।१)

परतन्त्रं कथं हेतुम् आत्मानम् अनुपश्यसि । (८।२)

कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतद् अतीन्द्रियम् ॥ (८।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (९।१)

संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥ (९।२)

गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता । (१०।१)

सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रम् अपश्यद् गतचेतनम् ॥ (१०।२)

अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पम् अमर्षितः । (११।१)

लुब्धको ऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥ (११।२)

तां चाब्रवीद् अयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः । (१२।१)

ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ (१२।२)

अग्नौ प्रक्षिप्यताम् एष छिद्यतां खण्डशो ऽपि वा । (१३।१)

न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुम् अर्हति ॥ (१३।२)

गौतम्युवाच । (१४।१)

विसृजैनम् अबुद्धिस्त्वं न वध्यो ऽर्जुनक त्वया । (१४।२)

को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात् प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥ (१४।३)

प्लवन्ते धर्मलघवो लोके ऽम्भसि यथा प्लवाः । (१५।१)

मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नम् इवोदके ॥ (१५।२)

न चामृत्युर् भविता वै हते ऽस्मिन् को वात्ययः स्याद् अहते ऽस्मिञ् जनस्य । (१६।१)

अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तोर् मृत्योर् लोकं को नु गच्छेद् अनन्तम् ॥ (१६।२)

लुब्धक उवाच । (१७।१)

जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति । (१७।२)

स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति तस्मात् क्षुद्रं सर्पम् एनं हनिष्ये ॥ (१७।३)

समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति । (१८।१)

श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि तस्मात् त्याज्यं जहि शोकं हते ऽस्मिन् ॥ (१८।२)

गौतम्युवाच । (१९।१)

न चैवार्तिर् विद्यते ऽस्मद्विधानां धर्मारामः सततं सज्जनो हि । (१९।२)

नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥ (१९।३)

न ब्राह्मणानां कोपो ऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना । (२०।१)

मार्दवात् क्षम्यतां साधो मुच्यताम् एष पन्नगः ॥ (२०।२)

लुब्धक उवाच । (२१।१)

हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्यात् सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः । (२१।२)

कालाल् लाभो यस्तु सद्यो भवेत हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात् ॥ (२१।३)

गौतम्युवाच । (२२।१)

कार्थप्राप्तिर् गृह्य शत्रुं निहत्य का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा । (२२।२)

कस्मात् सौम्य भुजगे न क्षमेयं मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम् ॥ (२२।३)

लुब्धक उवाच । (२३।१)

अस्माद् एकस्माद् बहवो रक्षितव्या नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः । (२३।२)

कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति सरीसृपं पापम् इमं जहि त्वम् ॥ (२३।३)

गौतम्युवाच । (२४।१)

नास्मिन् हते पन्नगे पुत्रको मे सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै । (२४।२)

गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये तस्मात् सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥ (२४।३)

लुब्धक उवाच । (२५।१)

वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग् वै यज्ञं हत्वा भागम् अवाप चैव । (२५।२)

शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद् विशङ्का ॥ (२५।३)

भीष्म उवाच । (२६।१)

असकृत् प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति । (२६।२)

लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम् ॥ (२६।३)

ईषद् उच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात् संस्तभ्य पन्नगः । (२७।१)

उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ (२७।२)

को न्वर्जुनक दोषो ऽत्र विद्यते मम बालिश । (२८।१)

अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर् विवशं यद् अचूचुदत् ॥ (२८।२)

तस्यायं वचनाद् दष्टो न कोपेन न काम्यया । (२९।१)

तस्य तत् किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम् ॥ (२९।२)

लुब्धक उवाच । (३०।१)

यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् । (३०।२)

कारणं वै त्वम् अप्यत्र तस्मात् त्वम् अपि किल्बिषी ॥ (३०।३)

मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा । (३१।१)

कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वम् अपि पन्नग ॥ (३१।२)

किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग । (३२।१)

आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वम् आख्यासि भुजंगम ॥ (३२।२)

सर्प उवाच । (३३।१)

सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा । (३३।२)

तथाहम् अपि तस्मान्मे नैष हेतुर् मतस्तव ॥ (३३।३)

अथ वा मतम् एतत् ते ते ऽप्यन्योन्यप्रयोजकाः । (३४।१)

कार्यकारणसंदेहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥ (३४।२)

एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी । (३५।१)

किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥ (३५।२)

लुब्धक उवाच । (३६।१)

कारणं यदि न स्याद् वै न कर्ता स्यास्त्वम् अप्युत । (३६।२)

विनाशे कारणं त्वं च तस्माद् वध्यो ऽसि मे मतः ॥ (३६।३)

असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते । (३७।१)

तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद् वध्यः किं बहु भाषसे ॥ (३७।२)

सर्प उवाच । (३८।१)

कार्याभावे क्रिया न स्यात् सत्यसत्यपि कारणे । (३८।२)

तस्मात् त्वम् अस्मिन् हेतौ मे वाच्यो हेतुर् विशेषतः ॥ (३८।३)

यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । (३९।१)

अन्यः प्रयोगे स्याद् अत्र किल्बिषी जन्तुनाशने ॥ (३९।२)

लुब्धक उवाच । (४०।१)

वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् । (४०।२)

भाषसे किं बहु पुनर् वध्यः सन् पन्नगाधम ॥ (४०।३)

सर्प उवाच । (४१।१)

यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः । (४१।२)

न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र परलोके तथा ह्यहम् ॥ (४१।३)

भीष्म उवाच । (४२।१)

तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते । (४२।२)

आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीद् इदम् ॥ (४२।३)

कालेनाहं प्रणुदितः पन्नग त्वाम् अचूचुदम् । (४३।१)

विनाशहेतुर् नास्य त्वम् अहं वा प्राणिनः शिशोः ॥ (४३।२)

यथा वायुर् जलधरान् विकर्षति ततस्ततः । (४४।१)

तद्वज्जलदवत् सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥ (४४।२)

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन । (४५।१)

भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥ (४५।२)

जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि । (४६।१)

सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकम् इदं जगत् ॥ (४६।२)

प्रवृत्तयश्च या लोके तथैव च निवृत्तयः । (४७।१)

तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥ (४७।२)

आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुर् आपो वायुः शतक्रतुः । (४८।१)

अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा ॥ (४८।२)

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग । (४९।१)

सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च तथा पुनः ॥ (४९।२)

एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे । (५०।१)

अथ चैवंगते दोषो मयि त्वम् अपि दोषवान् ॥ (५०।२)

सर्प उवाच । (५१।१)

निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वा मृत्यो ब्रवीम्यहम् । (५१।२)

त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावद् एव तु ॥ (५१।३)

यदि काले तु दोषो ऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते । (५२।१)

दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥ (५२।२)

निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा । (५३।१)

मृत्यो विदोषः स्याम् एव यथा तन्मे प्रयोजनम् ॥ (५३।२)

भीष्म उवाच । (५४।१)

सर्पो ऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् । (५४।२)

नानागसं मां पाशेन संतापयितुम् अर्हसि ॥ (५४।३)

लुब्धक उवाच । (५५।१)

मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम । (५५।२)

नैव तावद् विदोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥ (५५।३)

मृत्युस्त्वं चैव हेतुर् हि जन्तोर् अस्य विनाशने । (५६।१)

उभयं कारणं मन्ये न कारणम् अकारणम् ॥ (५६।२)

धिङ् मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् । (५७।१)

त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम् ॥ (५७।२)

मृत्युर् उवाच । (५८।१)

विवशौ कालवशगावावां तद्दिष्टकारिणौ । (५८।२)

नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक् प्रपश्यसि ॥ (५८।३)

लुब्धक उवाच । (५९।१)

युवाम् उभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ । (५९।२)

हर्षक्रोधौ कथं स्याताम् एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥ (५९।३)

मृत्युर् उवाच । (६०।१)

याः काश्चिद् इह चेष्टाः स्युः सर्वाः कालप्रचोदिताः । (६०।२)

पूर्वम् एवैतद् उक्तं हि मया लुब्धक कालतः ॥ (६०।३)

तस्माद् उभौ कालवशावावां तद्दिष्टकारिणौ । (६१।१)

नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥ (६१।२)

भीष्म उवाच । (६२।१)

अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन् धर्मार्थसंशये । (६२।२)

अब्रवीत् पन्नगं मृत्युं लुब्धम् अर्जुनकं च तम् ॥ (६२।३)

काल उवाच । (६३।१)

नैवाहं नाप्ययं मृत्युर् नायं लुब्धक पन्नगः । (६३।२)

किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥ (६३।३)

अकरोद् यद् अयं कर्म तन्नो ऽर्जुनक चोदकम् । (६४।१)

प्रणाशहेतुर् नान्यो ऽस्य वध्यते ऽयं स्वकर्मणा ॥ (६४।२)

यद् अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः । (६५।१)

विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥ (६५।२)

कर्मदायादवांल् लोकः कर्मसंबन्धलक्षणः । (६६।१)

कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम् ॥ (६६।२)

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति । (६७।१)

एवम् आत्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ (६७।२)

यथा छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । (६८।१)

तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥ (६८।२)

एवं नाहं न वै मृत्युर् न सर्पो न तथा भवान् । (६९।१)

न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुर् एवात्र कारणम् ॥ (६९।२)

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप । (७०।१)

स्वकर्मप्रत्ययांल् लोकान्मत्वार्जुनकम् अब्रवीत् ॥ (७०।२)

नैव कालो न भुजगो न मृत्युर् इह कारणम् । (७१।१)

स्वकर्मभिर् अयं बालः कालेन निधनं गतः ॥ (७१।२)

मया च तत् कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः । (७२।१)

यातु कालस्तथा मृत्युर् मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥ (७२।२)

भीष्म उवाच । (७३।१)

ततो यथागतं जग्मुर् मृत्युः कालो ऽथ पन्नगः । (७३।२)

अभूद् विरोषो ऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥ (७३।३)

एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूश्चिन्तापरो नृप । (७४।१)

स्वकर्मप्रत्ययांल् लोकांस्त्रीन् विद्धि मनुजर्षभ ॥ (७४।२)

न तु त्वया कृतं पार्थ नापि दुर्योधनेन वै । (७५।१)

कालेन तत् कृतं विद्धि विहता येन पार्थिवाः ॥ (७५।२)

वैशंपायन उवाच । (७६।१)

इत्येतद् वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः । (७६।२)

युधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥ (७६।३)