युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः । (१।२)

यः स्याद् उभयभाग् धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य त्यागधर्मस्य चोभयोः । (२।१)

अदूरसम्प्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ । (३।२)

उभौ महाफलौ तात सद्भिर् आचरितावुभौ ॥ (३।३)

अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यम् उभयोस्तयोः । (४।१)

शृणुष्वैकमनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ (४।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (५।१)

कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (५।२)

आम्नायम् अनुपश्यन् हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । (६।१)

नहुषः पूर्वम् आलेभे त्वष्टुर् गाम् इति नः श्रुतम् ॥ (६।२)

तां नियुक्ताम् अदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः । (७।१)

ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तदा ॥ (७।२)

स बुद्धिम् उत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीम् अकुतोभयाम् । (८।१)

स्मरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्यब्रवीत् सकृत् ॥ (८।२)

तां गाम् ऋषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिम् अब्रवीत् । (९।१)

हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः ॥ (९।२)

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः । (१०।१)

सर्वम् आर्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः ॥ (१०।२)

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः । (११।१)

का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः ॥ (११।२)

कपिल उवाच । (१२।१)

नाहं वेदान् विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हिचित् । (१२।२)

पृथग् आश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम् ॥ (१२।३)

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति । (१३।१)

गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः ॥ (१३।२)

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः । (१४।१)

तेषां ज्यायःकनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम् ॥ (१४।२)

एवं विदित्वा सर्वार्थान् आरभेद् इति वैदिकम् । (१५।१)

नारभेद् इति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः ॥ (१५।२)

अनारम्भे ह्यदोषः स्याद् आरम्भे ऽदोष उत्तमः । (१६।१)

एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम् ॥ (१६।२)

यद्यत्र किंचित् प्रत्यक्षम् अहिंसायाः परं मतम् । (१७।१)

ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद् यदि पश्यसि ॥ (१७।२)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (१८।१)

स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः । (१८।२)

फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥ (१८।३)

अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च ये । (१९।१)

ग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नम् इति श्रुतिः ॥ (१९।२)

तथैवान्नं ह्यहरहः सायं प्रातर् निरुप्यते । (२०।१)

पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गम् इति श्रुतिः ॥ (२०।२)

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिर् अकल्पयत् । (२१।१)

तेन प्रजापतिर् देवान् यज्ञेनायजत प्रभुः ॥ (२१।२)

ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त च । (२२।१)

यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुर् उत्तमसंज्ञितम् ॥ (२२।२)

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा । (२३।१)

को जातु न विचिन्वीत विद्वान् स्वां शक्तिम् आत्मनः ॥ (२३।२)

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह । (२४।१)

स्वर्गम् एवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्त्व् ऋते मखम् ॥ (२४।२)

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुद् आज्यं पयो दधि । (२५।१)

हविर् भूमिर् दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश ॥ (२५।२)

ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडशः । (२६।१)

अग्निर् ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते । (२६।२)

अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलम् इति श्रुतिः ॥ (२६।३)

आज्येन पयसा दध्ना शकृतामिक्षया त्वचा । (२७।१)

वालैः शृङ्गेण पादेन सम्भवत्येव गौर् मखम् । (२७।२)

एवं प्रत्येकशः सर्वं यद् यद् अस्य विधीयते ॥ (२७।३)

यज्ञं वहन्ति सम्भूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः । (२८।१)

संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत ॥ (२८।२)

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै श्रूयते श्रुतिः । (२९।१)

एवं पूर्वे पूर्वतराः प्रवृत्ताश्चैव मानवाः ॥ (२९।२)

न हिनस्ति ह्यारभते नाभिद्रुह्यति किंचन । (३०।१)

यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया ॥ (३०।२)

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तानि नसंशयः । (३१।१)

विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम् ॥ (३१।२)

आम्नायम् आर्षं पश्यामि यस्मिन् वेदाः प्रतिष्ठिताः । (३२।१)

तं विद्वांसो ऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात् ॥ (३२।२)

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च । (३३।१)

अनु यज्ञं जगत् सर्वं यज्ञश्चानु जगत् सदा ॥ (३३।२)

ओम् इति ब्रह्मणो योनिर् नमः स्वाहा स्वधा वषट् । (३४।१)

यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि ॥ (३४।२)

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः । (३५।१)

इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ (३५।२)

ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्च विधिचोदिताः । (३६।१)

यस्मिन्न् एतानि सर्वाणि बहिर् एव स वै द्विजः ॥ (३६।२)

अग्न्याधेये यद् भवति यच्च सोमे सुते द्विज । (३७।१)

यच्चेतरैर् महायज्ञैर् वेद तद् भगवान् स्वतः ॥ (३७।२)

तस्माद् ब्रह्मन् यजेतैव याजयेच्चाविचारयन् । (३८।१)

यजतः स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत् ॥ (३८।२)

नायं लोको ऽस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः । (३९।१)

वेदवादविदश्चैव प्रमाणम् उभयं तदा ॥ (३९।२)