MBh, 13, 125
Select a line for its word-by-word analysis.
साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम् । (१।२)
sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam |
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥ (१।३)
prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate ||
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद् दानेन च तथापरः । (२।२)
sāmnā prasādyate kaścid dānena ca tathāparaḥ |
पुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोर् एकतरं भजेत् ॥ (२।३)
puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayor ekataraṃ bhajet ||
गुणांस्तु शृणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ । (३।१)
guṇāṃstu śṛṇu me rājan sāntvasya bharatarṣabha |
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा ॥ (४।२)
gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā ||
कश्चित् तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने । (५।१)
kaścit tu buddhisampanno brāhmaṇo vijane vane |
गृहीतः कृच्छ्रम् आपन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता ॥ (५।२)
gṛhītaḥ kṛcchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā ||
स बुद्धिश्रुतसम्पन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम् । (६।१)
sa buddhiśrutasampannastaṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam |
सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे ॥ (६।२)
sāmaivāsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe ||
रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् । (७।१)
rakṣastu vācā sampūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam |
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः ॥ (७।२)
mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
मुहूर्तम् अथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः । (८।१)
muhūrtam atha saṃcintya brāhmaṇastasya rakṣasaḥ |
आभिर् गाथाभिर् अव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह ॥ (८।२)
ābhir gāthābhir avyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha ||
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः । (९।१)
videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ |
विषयान् अतुलान् भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः ॥ (९।२)
viṣayān atulān bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः । (११।१)
dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhāstvadguṇaiḥ paramāvarāḥ |
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः ॥ (११।२)
avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
गुणवान् विगुणान् अन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान् । (१२।१)
guṇavān viguṇān anyānnūnaṃ paśyasi satkṛtān |
प्राज्ञो ऽप्राज्ञान् विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१२।२)
prājño 'prājñān vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
अवृत्त्या क्लिश्यमानो ऽपि वृत्त्युपायान् विगर्हयन् । (१३।१)
avṛttyā kliśyamāno 'pi vṛttyupāyān vigarhayan |
माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१३।२)
māhātmyād vyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
संपीड्यात्मानम् आर्यत्वात् त्वया कश्चिद् उपस्कृतः । (१४।१)
saṃpīḍyātmānam āryatvāt tvayā kaścid upaskṛtaḥ |
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१४।२)
jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
क्लिश्यमानान् विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः । (१५।१)
kliśyamānān vimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ |
मन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१५।२)
manye nu dhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैर् उपसंहितः । (१६।१)
prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñair upasaṃhitaḥ |
ह्रीमान् अमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१६।२)
hrīmān amarṣī durvṛttaistenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिद् आर्यवद् आचरन् । (१७।१)
nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścid āryavad ācaran |
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१७।२)
vañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
तज्ज्ञैर् न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (१८।२)
tajjñair na pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
धनबुद्धिश्रुतैर् हीनः केवलं तेजसान्वितः । (२०।१)
dhanabuddhiśrutair hīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥ |
महत् प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२०।२)
mahat prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् । (२१।१)
tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam |
बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२१।२)
bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
नूनम् अर्थवतां मध्ये तव वाक्यम् अनुत्तमम् । (२२।१)
nūnam arthavatāṃ madhye tava vākyam anuttamam |
न भाति काले ऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२२।२)
na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम् । (२३।१)
dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam |
नूनम् आसंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिद् ईप्सिते । (२४।१)
nūnam āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃścid īpsite |
कश्चिद् अर्थयते ऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२४।२)
kaścid arthayate 'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद् ध्रुवम् । (२५।१)
nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛd dhruvam |
अन्तर्गतम् अभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि । (२६।१)
antargatam abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi |
विवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात् तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२६।२)
vivaktuṃ prāptiśaithilyāt tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
नानाबुद्धिरुचींल्लोके मनुष्यान्नूनम् इच्छसि । (२७।१)
nānābuddhirucīṃlloke manuṣyānnūnam icchasi |
ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२७।२)
grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
अविद्वान् भीरुर् अल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम् । (२८।१)
avidvān bhīrur alpārtho vidyāvikramadānajam |
यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२८।२)
yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
चिराभिलषितं किंचित् फलम् अप्राप्तम् एव ते । (२९।१)
cirābhilaṣitaṃ kiṃcit phalam aprāptam eva te |
कृतम् अन्यैर् अपहृतं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (२९।२)
kṛtam anyair apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
नूनम् आत्मकृतं दोषम् अपश्यन् किंचिद् आत्मनि । (३०।१)
nūnam ātmakṛtaṃ doṣam apaśyan kiṃcid ātmani |
सुहृदाम् अप्रमत्तानाम् अप्रमोक्ष्यार्थहानिजम् । (३१।१)
suhṛdām apramattānām apramokṣyārthahānijam |
दुःखम् अर्थगुणैर् हीनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३१।२)
duḥkham arthaguṇair hīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
साधून् गृहस्थान् दृष्ट्वा च तथासाधून् वनेचरान् । (३२।१)
sādhūn gṛhasthān dṛṣṭvā ca tathāsādhūn vanecarān |
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३२।२)
muktāṃścāvasathe saktāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
धर्म्यम् अर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः । (३३।१)
dharmyam arthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ |
न प्रतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३३।२)
na pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
दत्तान् अकुशलैर् अर्थान्मनीषी संजिजीविषुः । (३४।१)
dattān akuśalair arthānmanīṣī saṃjijīviṣuḥ |
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३४।२)
prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
पापान् विवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः । (३५।१)
pāpān vivardhato dṛṣṭvā kalyāṇāṃścāvasīdataḥ |
ध्रुवं मृगयसे योग्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३५।२)
dhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि । (३६।१)
parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi |
श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान् प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान् । (३७।१)
śrotriyāṃśca vikarmasthān prājñāṃścāpyajitendriyān |
मन्ये ऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ (३७।२)
manye 'nudhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् । (३८।१)
evaṃ sampūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat |
सखायम् अकरोच्चैनं संयोज्यार्थैर् मुमोच ह ॥ (३८।२)
sakhāyam akaroccainaṃ saṃyojyārthair mumoca ha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.